Chia nước tưới theo giờ: warabandi, Toà án Nước Valencia và ruộng làng Việt

Khi một con kênh không đủ nước cho mọi thửa ruộng cùng lúc, cách chia phổ biến nhất thế giới là chia theo thời gian: mỗi người được mở cửa lấy nước trong một khoảng giờ tỉ lệ với diện tích ruộng của mình. Ở lưu vực sông Ấn, lịch xoay vòng bảy ngày gọi là warabandi; ở Valencia, Tây Ban Nha, tám kênh cổ chia nước theo lượt và có một toà án nước họp mỗi sáng thứ Năm trước cửa nhà thờ lớn suốt nhiều thế kỷ; ở làng Việt, đó là lịch tưới luân phiên và những đợt lấy nước đổ ải. Bài này đi qua cách tính và những cái bẫy của kiểu chia ấy.

Chia theo lượng hay chia theo giờ

Có hai cách cơ bản để chia nước trên một con kênh. Cách thứ nhất chia dòng chảy: tách kênh thành nhiều nhánh bằng các khe có bề rộng theo tỉ lệ, mọi nhánh chảy cùng lúc. Cách thứ hai chia thời gian: toàn bộ dòng chảy dồn cho một người trong một khoảng giờ, hết giờ chuyển sang người khác.

Chia theo giờ có lợi khi dòng nước nhỏ. Một dòng chảy mạnh dồn vào một thửa ruộng thì ngấm nhanh và đều; còn cùng lượng nước ấy chia mỏng cho mười thửa thì mỗi thửa chỉ nhận một dòng rỉ rả, phần lớn thấm xuống bờ mương trước khi tới nơi. Bù lại, chia theo giờ cần một lịch rõ ràng, một chiếc đồng hồ ai cũng tin, và người canh lượt.

Warabandi: tuần 168 giờ ở lưu vực sông Ấn

Warabandi (từ chữ wahr, lượt, và bandi, cố định) là hệ thống chia nước trên các kênh tưới lớn ở Punjab, thuộc Pakistan và tây bắc Ấn Độ, hình thành dần từ hệ thống kênh do người Anh xây ở thế kỷ 19. Nguyên tắc như sau:

• Mỗi cửa lấy nước từ kênh nhánh (gọi là mogha hay outlet) phục vụ một khu ruộng gồm nhiều chủ.
• Nước chảy qua cửa liên tục, và trong một tuần, tức 7 × 24 = 168 giờ, toàn bộ dòng chảy đi lần lượt qua từng thửa.
• Thời gian của mỗi người tỉ lệ với diện tích ruộng của họ trong khu.
• Lịch được lập thành bảng cố định, ghi rõ giờ bắt đầu và kết thúc của từng người, và lặp lại tuần này qua tuần khác.

Tính tay một bảng warabandi

Giả sử một cửa phục vụ bốn hộ, tổng 20 hecta: hộ An 8 ha, hộ Bình 6 ha, hộ Cúc 4 ha, hộ Dũng 2 ha. Mỗi hecta được 168 / 20 = 8,4 giờ mỗi tuần.

Bảng này đẹp trên giấy, nhưng có ba chi tiết khiến thực tế phức tạp hơn, và chính các hệ thống lâu đời đã nghĩ ra cách xử lý.

Thời gian đổ đầy mương. Khi nước chuyển sang thửa xa, nó phải chảy qua một đoạn mương khô trước khi tới ruộng. Những phút đó mất trắng. Warabandi thêm một khoản bù gọi là bharai cho người ở xa, lấy từ quỹ chung của cả khu. Ngược lại, khi đóng cửa, lượng nước còn đọng trong mương vẫn chảy tiếp vào thửa cuối của lượt, nên có nơi tính thêm khoản trừ tương ứng.

Lượt đêm. Trong bảng trên, hộ Dũng luôn nhận nước từ trưa Chủ nhật qua trọn đêm. Lượt ban đêm mệt hơn và dễ mất nước hơn vì khó canh bờ. Một số nơi xoay điểm bắt đầu theo chu kỳ để không ai mãi gánh lượt đêm; nơi khác chấp nhận lịch cố định như một phần của "quyền cũ".

Chia giờ đều không có nghĩa chia nước đều. Đây là điểm quan trọng nhất, sẽ nói ở mục sau.

Valencia: tám kênh và một toà án họp ngoài trời

Đồng bằng ven biển quanh thành phố Valencia, gọi là huerta, được tưới bằng tám kênh lấy nước từ sông Turia. Hệ thống kênh có từ thời Al-Andalus, khi bán đảo Iberia nằm dưới sự cai trị của người Hồi giáo, và được các vua Aragon giữ lại sau khi chiếm Valencia năm 1238.

Mỗi kênh có một cộng đồng người tưới tự quản, bầu ra một síndico, người đại diện. Tám síndico họp thành Toà án Nước Valencia (Tribunal de las Aguas), ngồi mỗi thứ Năm lúc giữa trưa trước Cổng Các Tông đồ của nhà thờ lớn Valencia. Toà xử bằng lời, bằng tiếng Valencia, ngay tại chỗ, không giấy tờ. Lỗi thường gặp là lấy nước ngoài lượt, để nước tràn ra đường, không dọn mương phần mình. Phán quyết ràng buộc và được tôn trọng. Năm 2009, UNESCO ghi Toà án Nước Valencia cùng Hội đồng Người hiền của vùng Murcia vào danh sách Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại.

Trong năm bình thường, mỗi kênh nhận một phần nước sông theo tỉ lệ cố định, rồi chia trong nội bộ theo lượt. Khi hạn, các kênh chuyển sang chế độ chặt hơn: mỗi kênh được lấy toàn bộ dòng sông trong một số giờ nhất định rồi nhường kênh khác, và trong mỗi kênh, người tưới nhận nước theo thứ tự dọc đường kênh. Elinor Ostrom phân tích kỹ các huerta ở Valencia, Murcia và Alicante trong sách Governing the Commons năm 1990, nhấn mạnh điều mà ai đi tưới cũng biết: người canh nước tốt nhất là người đang chờ tới lượt mình, vì họ đứng ngay đó và muốn lượt trước kết thúc đúng giờ.

Đầu kênh, cuối kênh: vì sao giờ bằng nhau mà nước không bằng nhau

Mương đất mất nước dọc đường do thấm và bốc hơi. Giả sử cứ mỗi đoạn mương dẫn tới thửa tiếp theo mất 10% lượng nước chảy qua. Bốn thửa diện tích bằng nhau nằm nối tiếp, mỗi thửa nhận 6 giờ:

Cách tính cột cuối: thời gian mỗi thửa tỉ lệ nghịch với phần nước tới nơi, rồi chuẩn hoá cho tổng vẫn là 24 giờ. Thửa cuối cần nhiều hơn thửa đầu khoảng 37% thời gian để nhận cùng một lượng nước.

Vậy chia công bằng là chia đều giờ hay chia đều nước tới ruộng? Không có câu trả lời toán học duy nhất. Nhiều hệ thống chọn giải pháp ở giữa: chia giờ theo diện tích, rồi cộng thêm một khoản bù cố định cho thửa xa như bharai. Cũng có lý lẽ ngược lại: ruộng đầu kênh thường phải góp công giữ đập và đoạn mương chính nhiều hơn, nên phần ưu thế nhỏ đó được coi như tiền công. Điều quan trọng là quy tắc được công bố và mọi người chấp nhận trước mùa khô, không phải cãi nhau giữa lúc ruộng nứt nẻ.

Làng Việt: lệ chia nước và những đợt lấy nước đổ ải

Ở đồng bằng Bắc Bộ xưa, nước được đưa lên ruộng cao bằng gàu sòng, gàu dai, guồng nước, và việc chia nước giữa các xứ đồng thường do làng định lệ, góp công đắp bờ vùng bờ thửa, đắp đập ngăn nước. Câu "nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống" cho thấy nước đứng đầu mọi lo toan của nhà nông. Tranh chấp nước giữa hai làng chung một con ngòi là chuyện được ghi lại khá nhiều trong các tư liệu làng xã.

Ngày nay, các công trình thuỷ lợi lớn do các công ty khai thác công trình thuỷ lợi vận hành, còn mạng mương nội đồng do hợp tác xã hoặc tổ chức thuỷ lợi cơ sở quản lý. Khuôn khổ pháp lý chung là Luật Thuỷ lợi năm 2017. Hình ảnh rõ nhất của chia nước theo thời gian ở Việt Nam là các đợt lấy nước đổ ải vụ Đông Xuân ở Bắc Bộ: mỗi năm, các hồ chứa thuỷ điện lớn trên sông Đà, sông Chảy, sông Gâm xả nước theo vài đợt kéo dài nhiều ngày để nâng mực nước sông Hồng; các trạm bơm và cống phải lấy nước tối đa đúng trong những ngày đó. Lịch được công bố trước, các địa phương xếp lượt bơm cho từng vùng.

Ở cấp hợp tác xã, nhiều nơi vẫn chia lịch tưới luân phiên theo cánh đồng: cánh đồng nào mở cống ngày nào, mỗi đợt bao nhiêu giờ, ai trực cống. Nguyên lý giống warabandi, chỉ khác là ít khi được tính chi tiết tới từng phút.

Góc nhìn hôm nay: tự lập lịch nước cho một nhóm

Kiểu chia theo giờ không chỉ dùng cho ruộng. Một dãy nhà dùng chung giếng khoan và một máy bơm, vài hộ chung một bể nước trên đồi, cũng có thể chia theo đúng cách warabandi:

1. Chọn tiêu chí chia: theo diện tích vườn, số nhân khẩu, hay đều nhau. Ghi ra giấy.
2. Tính tổng giờ có nước trong một chu kỳ (một tuần, hay một ngày), chia theo tiêu chí.
3. Cộng khoản bù cho nhà ở xa đường ống nếu thực sự mất nước dọc đường.
4. Xoay vòng lượt khó (ban đêm, giờ điện cao điểm) theo chu kỳ.
5. Thoả thuận trước cách xử lý khi hạn: giảm đều theo tỉ lệ hay ưu tiên nước ăn uống.

Ai muốn đọc thêm có thể tìm sách Governing the Commons của Elinor Ostrom, chương về các huerta Tây Ban Nha và các hội tưới zanjera ở Philippines. Nếu có dịp tới Valencia, buổi họp trưa thứ Năm của Toà án Nước vẫn diễn ra công khai trước nhà thờ lớn, ai cũng đứng xem được.