Chia hoá đơn theo món khi có VAT, phí phục vụ và mã giảm giá

Chia hoá đơn theo món khi có VAT và phí phục vụ rất đơn giản: cộng tiền món của từng người (món chung thì chia cho những ai cùng ăn), rồi nhân tất cả với cùng một hệ số, vì phí phục vụ và VAT đều tính theo phần trăm. Riêng mã giảm giá một số tiền cố định thì phải quyết định trước nên chia theo tỉ lệ tiền món hay chia đều đầu người, vì hai cách cho kết quả khác nhau.

Đọc hoá đơn trước khi chia: ba loại dòng tiền

Một hoá đơn nhà hàng ở Việt Nam thường có ba nhóm dòng:

• Tiền món: giá từng món nhân số lượng, cộng lại thành tạm tính.
• Các khoản tính theo phần trăm: phí phục vụ (nhiều nhà hàng, khách sạn ghi 5%), thuế giá trị gia tăng. Thuế suất VAT phổ thông là 10%; nhiều năm gần đây dịch vụ ăn uống được áp mức giảm còn 8% theo các nghị quyết giảm thuế của Quốc hội, nên hoá đơn có thể ghi 8% hoặc 10% tuỳ thời điểm. Thường VAT được tính trên tạm tính đã cộng phí phục vụ, vì phí phục vụ cũng là doanh thu của nhà hàng.
• Các khoản cố định: mã giảm giá trừ một số tiền, phí giữ xe, khăn lạnh, đồ ăn kèm tính theo bàn.

Phân biệt được ba loại này là xong một nửa việc. Loại thứ hai không bao giờ cần tính riêng cho từng người, chỉ cần một hệ số chung. Loại thứ ba mới là chỗ dễ cãi nhau.

Ví dụ đầy đủ: bốn người, món riêng và món chung

Lan, Minh, Nga và Phúc đi ăn tối. Gọi món như sau:

Món chung: một nồi lẩu 400.000 đồng cả bốn người cùng ăn, và một phần chè 90.000 đồng chỉ Lan, Nga, Phúc ăn (Minh không ăn ngọt). Tạm tính: 640.000 + 400.000 + 90.000 = 1.130.000 đồng.

Bước một, gán món chung cho người ăn: lẩu chia 4, mỗi người 100.000; chè chia 3, mỗi người 30.000. Tiền món của từng người:

• Lan: 120.000 + 100.000 + 30.000 = 250.000
• Minh: 240.000 + 100.000 = 340.000
• Nga: 120.000 + 100.000 + 30.000 = 250.000
• Phúc: 160.000 + 100.000 + 30.000 = 290.000

Cộng lại đúng 1.130.000 đồng. Nếu cột này không khớp tạm tính trên hoá đơn, dừng lại soát trước khi làm tiếp: thường là quên một món, hoặc nhà hàng tính thêm món không gọi.

Phí phục vụ và VAT: chỉ cần một hệ số

Hoá đơn ghi phí phục vụ 5% và VAT 8%. Phí phục vụ: 1.130.000 × 5% = 56.500. VAT tính trên 1.186.500: 1.186.500 × 8% = 94.920. Tổng thanh toán: 1.281.420 đồng.

Thay vì chia từng khoản, nhận thấy tổng = tạm tính × 1,05 × 1,08 = tạm tính × 1,134. Nhân hệ số 1,134 cho tiền món của từng người:

Mẹo nhanh nhất: lấy tổng thanh toán chia cho tạm tính để ra hệ số (1.281.420 ÷ 1.130.000 = 1,134), khỏi cần biết thứ tự cộng phí và thuế. Cách này đúng với mọi khoản tính theo phần trăm trên toàn hoá đơn, kể cả khi nhà hàng làm tròn tổng.

Mã giảm giá cố định: chia theo tỉ lệ hay chia đều

Giả sử nhóm có mã giảm 100.000 đồng trừ vào tổng, còn phải trả 1.181.420 đồng. Có hai cách chia khoản giảm:

Cách A: giảm theo tỉ lệ tiền món

Coi mã giảm như một chiết khấu phần trăm trên toàn bàn. Hệ số mới = 1.181.420 ÷ 1.130.000 ≈ 1,04550. Lan và Nga mỗi người 261.376, Minh 355.472, Phúc 303.196. Người ăn nhiều được giảm nhiều hơn: Minh được giảm khoảng 30.100 đồng, Lan khoảng 22.100 đồng.

Cách B: giảm đều đầu người

Mỗi người trừ 25.000 đồng vào số đã tính ở bảng trên: Lan và Nga 258.500, Minh 360.560, Phúc 303.860.

Cả hai đều cộng ra 1.181.420. Lý lẽ cho cách A: mã giảm thường có điều kiện "đơn từ X đồng", người ăn nhiều góp phần đạt điều kiện. Lý lẽ cho cách B: mã là của chung, ai cũng có một phần như nhau. Còn một trường hợp nữa: mã là của riêng một người (điểm thành viên, voucher sinh nhật), khi đó hợp lý nhất là khoản giảm thuộc về người đó, tức người đó trả bớt 100.000, ba người còn lại trả như chưa có mã. Cách nào cũng được, miễn nói trước khi thanh toán.

Mã giảm có điều kiện theo món (ví dụ giảm 20% các món nướng) thì không có gì phải bàn: chỉ trừ vào tiền món nướng của những người ăn món đó, trước khi nhân hệ số phí và thuế.

Những tình huống hay làm rối

Đồ uống có cồn

Bàn có người uống bia, người không, là lý do phổ biến nhất khiến chia đều thành bất công. Mẹo gọn: tách riêng tổng tiền bia rượu chia cho những người uống, phần còn lại chia đều. Hai phép chia thay vì theo từng món, mà đã sửa được gần hết chênh lệch.

Món gọi chung nhưng có người chỉ ăn vài miếng

Cố tính "ai ăn bao nhiêu phần trăm nồi lẩu" thì không ai tính được và rất mất vui. Quy ước thường dùng: đã ngồi ăn món chung thì chia đều món đó; ai không muốn chịu thì nói ngay lúc gọi món.

Tiền boa

Ở Việt Nam, tiền boa không bắt buộc và khác với phí phục vụ in trên hoá đơn. Nếu nhóm muốn boa thêm, chia đều là hợp lý vì người phục vụ phục vụ cả bàn, không phục vụ riêng món của ai.

Có người về sớm

Người về sớm nên tính tạm phần của mình theo hệ số ước lượng (thường dùng 1,134 hay 1,1 tuỳ hoá đơn), làm tròn lên một chút, gửi lại người ở lại. Phần dư nhỏ sau khi có hoá đơn thật thì bù trừ vào lần sau.

Chia đều hay chia theo món: nhìn bằng con số

Nếu chia đều, mỗi người trả 1.181.420 ÷ 4 ≈ 295.355 đồng. So với cách A: Lan và Nga trả thêm khoảng 34.000 đồng mỗi người, Minh trả ít đi khoảng 60.000 đồng. Với một bữa, chênh lệch đó nhỏ. Nhưng với nhóm đi ăn hằng tuần mà luôn có một người gọi món đắt nhất, cộng dồn cả năm lên tới vài triệu đồng.

Kinh tế học hành vi có một thí nghiệm nổi tiếng về chuyện này: nhóm của Uri Gneezy công bố trên tạp chí The Economic Journal năm 2004 kết quả cho thấy khi biết trước sẽ chia đều, thực khách có xu hướng gọi nhiều và đắt hơn so với khi mỗi người tự trả phần mình. Chia đều tiện, nhưng tự nó khuyến khích gọi thêm. Đây là lý do những nhóm hay ăn chung lâu năm thường chuyển dần sang chia theo món, hoặc ít nhất tách riêng đồ uống.

Góc nhìn hôm nay: một bảng tính ba cột là đủ

Ai hay phải chia hoá đơn cho nhóm có thể dựng sẵn một bảng tính: cột A tên, cột B tiền món riêng, cột C phần món chung, cột D = (B + C) × (tổng thanh toán ÷ tạm tính). Mỗi lần đi ăn chỉ cần điền số từ hoá đơn. Hãy xin hoá đơn chi tiết thay vì chỉ nhìn tổng trên máy cà thẻ, vừa để chia, vừa để soát món tính nhầm. Nếu muốn giảm số lần chuyển khoản sau nhiều bữa ăn, gộp các số ở cột D vào sổ số dư chung của nhóm thay vì chuyển tiền sau mỗi bữa.