Elinor Ostrom bắt đầu sự nghiệp bằng một câu hỏi rất đời thường: khi hàng trăm giếng cùng hút một tầng nước ngầm đang cạn dần và bị nước biển lấn vào, những người bơm nước có tự ngồi lại chia nhau được không? Luận án tiến sĩ năm 1965 của bà tại Đại học California, Los Angeles (UCLA) theo dõi đúng chuyện đó ở lưu vực West Basin, phía nam Los Angeles. Câu trả lời là có: họ kiện nhau, thương lượng, rồi chia lại quyền bơm theo một tỉ lệ chung, lập tổ chức giám sát và tự đóng tiền bổ cập nước. Gần nửa thế kỷ sau, chính dòng nghiên cứu ấy đưa bà tới giải Nobel kinh tế năm 2009.
Tầng nước ngầm: một mảnh đất chung nằm dưới chân
Nước ngầm là ví dụ gần như hoàn hảo của thứ giới kinh tế gọi là tài nguyên dùng chung: khó rào lại (ai có đất phía trên cũng khoan được giếng), nhưng lại cạnh tranh trong sử dụng (khối nước tôi bơm lên thì người khác không bơm được nữa). Mỗi lưu vực có một lượng nước được bổ sung hằng năm từ mưa và sông thấm xuống. Giới thuỷ văn gọi phần có thể bơm mỗi năm mà không làm mực nước hạ mãi là sản lượng an toàn (safe yield).
Khi tổng lượng bơm vượt sản lượng an toàn, mực nước tụt xuống, giếng phải khoan sâu hơn, chi phí bơm tăng. Ở vùng ven biển còn tệ hơn: áp lực nước ngọt giảm thì nước mặn từ biển thấm ngược vào, và một tầng nước bị nhiễm mặn có thể hỏng hàng chục năm. Đây chính là kịch bản Garrett Hardin mô tả trong bài báo "The Tragedy of the Commons" đăng trên tạp chí Science năm 1968: mỗi người được trọn lợi ích của phần mình lấy thêm, còn thiệt hại thì chia đều cho tất cả, nên ai cũng có lý do lấy thêm.
Los Angeles giữa thế kỷ 20: bơm vượt lượng nước trời cho
Vùng đồng bằng ven biển Los Angeles có nhiều lưu vực nước ngầm nằm cạnh nhau. Từ đầu thế kỷ 20, dân số và nông nghiệp tăng nhanh, các thành phố, công ty cấp nước và nhà máy đua nhau khoan giếng. Tới thập niên 1940, ở nhiều lưu vực lượng bơm hằng năm đã vượt xa sản lượng an toàn; ở West Basin, nước biển bắt đầu lấn vào các giếng gần bờ.
Không ai đứng ra cấm được, vì luật nước ngầm California khi đó cho mọi chủ đất phía trên quyền bơm "hợp lý". Một bên bơm ít đi thì phần nước tiết kiệm được lại bị bên khác hút mất.
Raymond Basin và nguyên tắc "cùng cắt theo một tỉ lệ"
Lối thoát đầu tiên đến từ lưu vực Raymond quanh Pasadena. Năm 1937, thành phố Pasadena kiện các bên bơm nước khác. Thay vì xử thắng thua, toà và các bên đi tới một cách chia mà Toà án Tối cao California xác nhận năm 1949: tất cả đều đã bơm quá mức trong nhiều năm, nên quyền của mọi bên được cắt giảm theo cùng một tỉ lệ so với mức bơm lịch sử, cho tới khi tổng bằng sản lượng an toàn. Giới luật học gọi đó là học thuyết mutual prescription: ai cũng đã lấn phần người khác, nên ai cũng lùi lại cùng một phần trăm.
Phép chia tỉ lệ: tính tay một lưu vực giả định
Thử hình dung một lưu vực nhỏ có ba bên bơm nước, đơn vị là nghìn mét khối mỗi năm. Sản lượng an toàn đo được là 70, nhưng tổng lượng bơm hiện tại là 100.
| Bên bơm | Mức bơm lịch sử | Tỉ lệ trong tổng | Quyền bơm mới (giảm 30%) |
|---|---|---|---|
| Thành phố A | 50 | 50% | 35 |
| Công ty cấp nước B | 30 | 30% | 21 |
| Nhà máy C | 20 | 20% | 14 |
| Tổng | 100 | 100% | 70 |
Hệ số cắt là 70/100 = 0,7 cho mọi bên. Cách chia này có ba điểm mạnh dễ thấy. Nó giữ nguyên thứ hạng giữa các bên, nên không ai cảm thấy bị đối xử khác. Nó dựa trên con số ai cũng kiểm được. Và nó không đòi ai phải hy sinh nhiều hơn người khác tính theo phần trăm.
Điểm yếu cũng rõ: ai bơm nhiều trong quá khứ thì giữ phần lớn. Một nông trại mới mua đất sau năm cơ sở gần như không có quyền gì. Đây là dạng chia "theo hiện trạng" (grandfathering), gặp lại ở hạn ngạch đánh bắt cá và hạn ngạch phát thải.
Để bù lại, các phán quyết lưu vực ở Los Angeles cho phép cho thuê và chuyển nhượng quyền bơm. Thành phố A thừa nước năm nay có thể cho nhà máy C thuê 5 nghìn mét khối. Tổng lượng bơm không đổi, nhưng nước chảy về nơi cần hơn.
West Basin: vụ kiện mà Ostrom theo dõi
West Basin rút kinh nghiệm từ Raymond. Các bên bơm nước lập Hiệp hội Nước West Basin năm 1946, rồi đưa nhau ra toà để có một phán quyết ràng buộc. Trong lúc chờ, họ ký một thoả thuận tạm thời giảm bơm năm 1955; phán quyết cuối cùng có năm 1961. Quyền bơm được ấn định thấp hơn đáng kể so với mức bơm cũ. Phần thiếu được bù bằng nước nhập từ sông Colorado qua hệ thống của Metropolitan Water District, đắt hơn nước giếng nhưng không làm cạn lưu vực.
Hai mảnh ghép quan trọng khác đến sau:
- Hàng rào giếng bơm ép nước ngọt dọc bờ biển, do cơ quan kiểm soát lũ của quận Los Angeles xây từ thập niên 1950–1960: bơm nước xuống đất tạo một "bức tường" áp lực chặn nước mặn lấn vào.
- Quận Bổ cập nước Central và West Basin (Water Replenishment District) lập năm 1959, thu một khoản phí trên mỗi đơn vị nước bơm lên để mua nước bổ cập cho tầng ngầm. Ai bơm nhiều trả nhiều, đúng nguyên tắc người hưởng lợi chịu chi phí.
Điều Ostrom ghi nhận trong luận án là: không có cơ quan trung ương nào áp đặt toàn bộ cấu trúc ấy. Các thành phố, công ty và nhà máy tự đề xuất, tự thương lượng, dùng toà án như một công cụ để khoá thoả thuận lại, và tự lập tổ chức giám sát. Bà gọi đó là "doanh nhân công cộng" (public entrepreneurship).
Từ nước ngầm tới tám nguyên tắc
Ostrom cùng chồng là Vincent Ostrom lập Xưởng Nghiên cứu Lý thuyết Chính trị và Phân tích Chính sách ở Đại học Indiana năm 1973. Nhóm thu thập hàng trăm nghiên cứu tình huống về đồng cỏ, ngư trường, rừng và hệ thống tưới trên khắp thế giới. Năm 1990, bà tổng kết trong sách Governing the Commons. Điểm cốt lõi: những cộng đồng giữ được của chung qua nhiều thế hệ thường có chung một số đặc điểm thiết kế.
Đặt các lưu vực Los Angeles bên cạnh danh sách đó, sự trùng khớp khá rõ:
| Nguyên tắc của Ostrom | Ở các lưu vực Los Angeles |
|---|---|
| 1. Ranh giới rõ: biết ai có quyền, tài nguyên ở đâu | Phán quyết liệt kê từng bên có quyền bơm và lưu vực cụ thể |
| 2. Luật hợp điều kiện địa phương, lợi ích tương xứng chi phí | Quyền bơm tính theo lịch sử từng bên; phí bổ cập theo lượng bơm |
| 3. Người chịu luật được tham gia sửa luật | Các bên bơm nước ngồi trong hiệp hội và hội đồng của quận bổ cập |
| 4. Có giám sát | Đồng hồ đo trên giếng, báo cáo định kỳ cho người quản lý do toà chỉ định |
| 5. Chế tài tăng dần | Bơm vượt thường bị trừ vào quyền năm sau hoặc phải bù tiền, trước khi phải tới toà |
| 6. Giải quyết tranh chấp rẻ và nhanh | Toà giữ thẩm quyền tiếp tục, người quản lý xử các việc nhỏ |
| 7. Nhà nước tôn trọng quyền tự tổ chức | Bang California công nhận phán quyết và các quận đặc biệt do cư dân lập |
| 8. Nhiều tầng lồng nhau | Mỗi lưu vực tự quản, cùng nằm trong hệ thống cấp nước khu vực lớn hơn |
Ostrom nói rõ đây là điều kiện thường gặp ở các trường hợp bền vững, không phải công thức bảo đảm thành công, và bà phản đối biến bất cứ mô hình nào thành "thuốc chữa bách bệnh".
Hardin đã sai ở đâu, và đúng ở đâu
Bài báo năm 1968 của Hardin đưa ra hai lối thoát: tư hữu hoá hoặc để nhà nước kiểm soát. Ostrom chỉ ra lối thứ ba mà thực tế đã có từ lâu: những người dùng tự lập luật, tự giám sát, với sự hậu thuẫn của toà án và chính quyền. Hardin về sau cũng chỉnh lại lập luận của mình, nói rằng thứ dẫn tới bi kịch là của chung không được quản lý, chứ không phải bất kỳ của chung nào.
Nhưng Hardin không sai hoàn toàn. Ở chính California, nhiều lưu vực nội địa không có phán quyết chia quyền đã bị bơm cạn trong nhiều thập kỷ, mặt đất lún xuống hàng mét ở thung lũng San Joaquin. Phải tới năm 2014, bang mới có Đạo luật Quản lý Nước ngầm Bền vững buộc các lưu vực bị khai thác quá mức lập cơ quan tự quản và kế hoạch bền vững. Nói cách khác, tự quản thành công khi người dùng đủ ít để ngồi chung bàn, có số đo tin được và có toà án đứng sau; thiếu những thứ đó, bi kịch Hardin vẫn diễn ra.
Góc nhìn hôm nay: đọc một bài toán của chung theo cách Ostrom
Ở Việt Nam, nước ngầm cũng đang là của chung chịu sức ép: nhiều nơi ở Đồng bằng sông Cửu Long và Hà Nội ghi nhận mực nước hạ và lún mặt đất do khai thác quá mức. Việc khai thác nước dưới đất được điều chỉnh bởi Luật Tài nguyên nước (bản mới nhất là năm 2023), có giấy phép và quy định vùng hạn chế khai thác. Khi gặp một cuộc tranh luận về giếng khoan, bãi cát, đầm phá hay rừng đầu nguồn, có thể hỏi theo trình tự của Ostrom:
- Ai đang dùng, và danh sách đó có rõ không?
- Tổng lượng có thể lấy hằng năm là bao nhiêu, ai đo?
- Phần của mỗi người được chia theo tiêu chí gì: lịch sử, diện tích, số người, hay đều nhau?
- Ai kiểm tra, và người vi phạm lần đầu bị xử nhẹ hay nặng?
- Người dùng có được tham gia sửa luật không?
Muốn đọc thêm, cuốn Governing the Commons (1990) vẫn là sách nhập môn tốt nhất, chương về các lưu vực Los Angeles viết rất cụ thể. Bài giảng Nobel năm 2009 của bà, "Beyond Markets and States", là bản tóm tắt ngắn gọn cả đời nghiên cứu.
Câu hỏi thường gặp
Elinor Ostrom là ai?
Elinor Ostrom (1933–2012) là nhà khoa học chính trị người Mỹ, người phụ nữ đầu tiên nhận giải Nobel kinh tế, năm 2009, cùng Oliver Williamson. Bà nổi tiếng vì chứng minh bằng nhiều nghiên cứu thực địa rằng cộng đồng người dùng có thể tự quản tài nguyên chung bền vững, không nhất thiết phải tư hữu hoá hay để nhà nước nắm.
Luận án của Elinor Ostrom nghiên cứu gì?
Luận án năm 1965 tại UCLA của bà nghiên cứu cách các bên bơm nước ở lưu vực West Basin, Los Angeles tự tổ chức để chống cạn kiệt và nhiễm mặn tầng nước ngầm. Họ lập hiệp hội, đưa nhau ra toà để có phán quyết chia quyền bơm, và lập quận bổ cập nước thu phí theo lượng bơm.
Chia quyền bơm nước ngầm theo tỉ lệ nghĩa là gì?
Khi tổng lượng bơm vượt lượng nước lưu vực được bổ sung hằng năm, quyền của mọi bên bị cắt cùng một phần trăm so với mức bơm lịch sử, cho tới khi tổng vừa bằng sản lượng an toàn. Ví dụ tổng bơm 100 mà chỉ được 70 thì mỗi bên giữ 70% mức cũ của mình.
Sản lượng an toàn của tầng nước ngầm là gì?
Đó là lượng nước có thể bơm lên mỗi năm mà không làm mực nước ngầm hạ dần qua nhiều năm và không gây hại như nhiễm mặn hay lún đất. Con số này phụ thuộc lượng mưa và nước sông thấm xuống, nên phải đo và tính lại định kỳ.
Ostrom có bác bỏ hoàn toàn bi kịch mảnh đất công của Hardin không?
Không. Bà chỉ ra rằng bi kịch không phải định mệnh, vì nhiều cộng đồng đã tự đặt luật giữ của chung qua nhiều thế hệ. Nhưng khi người dùng quá đông, thiếu số đo tin cậy và không có cơ chế chế tài, của chung vẫn bị khai thác cạn đúng như Hardin mô tả.