Ngư trường chung: ngư dân tự chia chỗ thả lưới như thế nào

Ở nhiều vùng biển gần bờ, ngư dân không chờ nhà nước chia ngư trường mà tự chia với nhau: bốc thăm vị trí thả lưới rồi xoay vòng hằng ngày như ở Alanya, Thổ Nhĩ Kỳ; giữ "lãnh thổ" thả bẫy tôm hùm theo từng bến cảng như ở bang Maine, Mỹ; hay giao quyền khai thác ven bờ cho hợp tác xã nghề cá như ở Nhật Bản. Ở Việt Nam, mô hình đồng quản lý giao cho cộng đồng ngư dân giữ một vùng đầm phá hay vùng biển ven bờ đã được Luật Thuỷ sản năm 2017 công nhận. Điểm chung của các cách chia này là biến một vùng nước "ai đến trước được trước" thành một lịch dùng mà ai cũng đoán trước được.

Vì sao chỗ thả lưới cũng là tài nguyên phải chia

Khi nói tới tài nguyên biển, người ta thường nghĩ tới đàn cá. Nhưng với ngư dân ven bờ, thứ khan hiếm hằng ngày là chỗ: một doi cát nơi cá đi qua, một rạn đá có tôm, một luồng nước chảy mạnh. Chỗ tốt có hạn, và hai tấm lưới đặt chồng lên nhau thì cả hai cùng thiệt. Nếu không có luật, mỗi sáng là một cuộc đua ra chỗ tốt sớm nhất, kèm cãi vã, va chạm, và cả tình trạng đặt lưới chắn ngang lối cá của nhau.

Nhà kinh tế học Elinor Ostrom gọi đây là vấn đề phân bổ vị trí, khác với vấn đề lượng khai thác. Một cộng đồng có thể giải quyết tốt chuyện ai đứng ở đâu mà chưa cần đụng tới chuyện bắt bao nhiêu, và ngược lại. Những ví dụ dưới đây chủ yếu là lời giải cho chỗ đứng.

Alanya: bốc thăm và xoay vòng mỗi ngày

Alanya là một thị trấn ven Địa Trung Hải ở miền nam Thổ Nhĩ Kỳ. Nhà nghiên cứu Fikret Berkes mô tả cách khoảng một trăm ngư dân lưới ven bờ ở đây chia ngư trường vào đầu thập niên 1980, và Ostrom đưa ví dụ này vào chương đầu sách Governing the Commons năm 1990. Cách làm như sau:

1. Mỗi tháng Chín, ngư dân đủ điều kiện được lập danh sách. Các vị trí thả lưới trong vùng được đặt tên và đánh số, cách nhau đủ xa để lưới đặt ở chỗ này không chặn đường cá tới chỗ bên cạnh.
2. Ngư dân bốc thăm để nhận vị trí xuất phát.
3. Từ tháng Chín tới tháng Giêng, mỗi ngày mỗi người dịch sang vị trí kế tiếp về phía đông; từ tháng Giêng tới tháng Năm, dịch về phía tây. Chiều dịch theo hướng đàn cá di chuyển dọc bờ theo mùa.

Cách chia này có ba cái hay. Thứ nhất, nhờ xoay vòng, sau một mùa mỗi người đều đã đứng ở chỗ tốt lẫn chỗ xấu, nên bốc thăm trúng hay trượt không còn quá quan trọng. Thứ hai, ai cũng biết hôm nay ai được đứng chỗ nào, nên kẻ lấn chỗ bị phát hiện ngay, và chính người đáng lẽ đứng chỗ đó là người giám sát hăng nhất. Thứ ba, luật do ngư dân tự đặt sau nhiều năm xung đột, và được cơ quan địa phương công nhận, nên khi có tranh chấp có người đứng ra xử.

Tính tay: vì sao xoay vòng công bằng hơn bốc thăm một lần

Giả sử có năm vị trí với sản lượng trung bình mỗi ngày là 10, 8, 6, 4 và 2 kg, và năm ngư dân. Nếu bốc thăm một lần cho cả mùa, người trúng vị trí đầu có 10 kg mỗi ngày, người trúng vị trí cuối chỉ có 2 kg: chênh nhau năm lần, hoàn toàn do may rủi.

Với xoay vòng, sau mỗi chu kỳ năm ngày ai cũng có 30 kg. Tổng sản lượng của cả nhóm không đổi, nhưng may rủi được san đều. Trong thực tế cá không chia đều như bảng, có ngày gió to, có ngày cá không vào, nhưng chu kỳ càng dài thì chênh lệch càng nhỏ.

Maine: những "băng nhóm" tôm hùm giữ lãnh thổ

Ở bang Maine, Mỹ, nghề bẫy tôm hùm ven bờ có một kiểu chia ngư trường không thành văn. Nhà nhân học James Acheson mô tả trong cuốn The Lobster Gangs of Maine năm 1988: ngư dân mỗi bến cảng coi một vùng nước quanh bến là lãnh thổ của "nhóm bến" mình. Người lạ thả bẫy vào đó thường được cảnh cáo trước, bằng cách buộc nút vào dây phao; nếu vẫn tái phạm thì có thể bị cắt dây bẫy. Đây là chế tài tăng dần, đúng một trong các nguyên tắc Ostrom mô tả, dù nó nằm ngoài pháp luật và có lúc dẫn tới xung đột.

Song song với luật ngầm đó là các luật chính thức do chính ngư dân vận động: thả lại tôm hùm cái mang trứng sau khi cắt một vết khía hình chữ V ở đuôi để đánh dấu không ai được bắt nó về sau, giới hạn kích thước tối thiểu và tối đa, giới hạn số bẫy. Từ năm 1995, Maine chia vùng biển ven bờ thành các khu quản lý, mỗi khu có hội đồng ngư dân được đề xuất luật riêng như số bẫy tối đa. Các nghiên cứu về Maine thường dẫn đây là ví dụ ngư dân tự đặt luật bảo vệ đàn tôm, và sản lượng tôm hùm Maine tăng mạnh từ cuối thập niên 1980 tới thập niên 2010, dù nhiệt độ nước biển ấm lên cũng là một nguyên nhân lớn.

Nhật Bản: quyền khai thác ven bờ trong tay hợp tác xã

Nhật Bản có truyền thống làng chài giữ quyền đánh bắt ở vùng biển trước làng từ nhiều thế kỷ. Luật Ngư nghiệp sau Thế chiến hai chính thức hoá truyền thống đó: quyền khai thác ven bờ cho nhiều loại nghề, như thu hái rong, bào ngư, hay đặt lưới cố định, được giao cho các hợp tác xã nghề cá của từng địa phương. Hợp tác xã chia lại cho thành viên theo luật nội bộ: lịch mở và đóng mùa, số ngày được đi, kích thước tối thiểu, có nơi chia đều sản lượng của cả nhóm.

Ví dụ hay được dẫn là nghề lưới tôm sakura ở vịnh Suruga, tỉnh Shizuoka: từ nhiều thập kỷ nay, các tàu cùng thống nhất ngày đi biển, giới hạn sản lượng mỗi chuyến, rồi góp chung tiền bán và chia lại theo quy ước, để không ai có lý do tranh nhau chỗ hay ra khơi cả khi thời tiết xấu. Chia đều sản lượng là cách cực đoan nhất để chấm dứt cuộc đua giành chỗ, nhưng chỉ chạy được trong nhóm nhỏ, biết rõ nhau và tin nhau.

Việt Nam: đồng quản lý đầm phá và vùng biển ven bờ

Đầm phá Tam Giang – Cầu Hai (nay thuộc thành phố Huế) là nơi nghề cá trên đầm phá cực kỳ đông đúc: đáy sáo, nò sáo, lưới, nuôi lồng chen nhau trên mặt nước. Từ đầu những năm 2000, các dự án hợp tác với chính quyền địa phương thử giao quyền quản lý từng vùng mặt nước cho các chi hội nghề cá của ngư dân. Chi hội tự quy định vùng nào cấm khai thác để cá đẻ, ngư cụ nào được dùng, sắp lại vị trí đặt nò sáo cho thông dòng nước, và tự tuần tra.

Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm, lập năm 2005 (nay thuộc thành phố Đà Nẵng), chia vùng biển quanh đảo thành các phân khu: vùng bảo vệ nghiêm ngặt, vùng phục hồi sinh thái, vùng phát triển nơi người dân vẫn khai thác có kiểm soát. Ngư dân địa phương tham gia đặt luật và giám sát.

Luật Thuỷ sản năm 2017 đưa các kinh nghiệm này vào khung pháp lý: tổ chức cộng đồng của ngư dân có thể được công nhận và giao quyền quản lý một khu vực nghề cá ven bờ hoặc đầm phá, kèm trách nhiệm bảo vệ nguồn lợi. Ngoài ra, luật chia vùng biển thành vùng ven bờ, vùng lộng và vùng khơi, mỗi vùng dành cho cỡ tàu khác nhau, để tàu lớn không tranh ngư trường sát bờ với tàu nhỏ.

Góc nhìn hôm nay: khi nào tự chia ngư trường thành công

Đặt các ví dụ trên cạnh nhau, có thể rút ra những điều kiện thường gặp ở nơi ngư dân tự chia chỗ thành công:

• Nhóm đủ nhỏ để biết mặt nhau, thường dưới vài trăm người.
• Vùng nước có ranh giới tự nhiên hoặc dễ nhận: một bến, một đầm, một vịnh.
• Ai lấn chỗ thì bị thấy ngay, và người bị thiệt có mặt tại chỗ.
• Chính quyền công nhận luật của nhóm, đứng ra xử khi có tranh chấp, thay vì để mặc hoặc áp luật từ xa.
• Có cách san may rủi, như xoay vòng hay chia chung sản lượng, để không ai thấy mình bị bốc thăm "đen" cả đời.

Muốn tìm hiểu thêm, chương đầu sách Governing the Commons của Ostrom có phần mô tả Alanya ngắn gọn và dễ đọc. Cuốn The Lobster Gangs of Maine của James Acheson là một nghiên cứu nhân học sinh động. Ở Việt Nam, các ban quản lý khu bảo tồn biển như Cù Lao Chàm, Nha Trang, Phú Quốc thường có trung tâm trưng bày giới thiệu cách chia phân khu và vai trò của ngư dân.