Hệ thống subak ở Bali: chia nước tưới qua đền nước và lịch cấy

Subak là hệ thống chia nước tưới lúa của nông dân đảo Bali, Indonesia, đã vận hành ít nhất từ thế kỷ 11. Mỗi subak là một hội những người có ruộng cùng nhận nước từ một con mương; các subak trên cùng dòng sông phối hợp lịch cấy qua mạng lưới đền thờ nước. Cách chia này giải cùng lúc hai bài toán ngược chiều nhau: chia đủ nước cho ruộng cuối nguồn và giữ cho sâu bệnh không bùng phát. Năm 2012, cảnh quan văn hoá subak được UNESCO ghi vào danh sách Di sản Thế giới.

Subak là gì: một hội nước, không phải một ngôi làng

Điều dễ nhầm nhất là coi subak như một làng. Thực ra ở Bali, làng (desa) và subak là hai tổ chức khác nhau. Làng gắn với nơi ở. Subak gắn với dòng nước: thành viên là mọi người có ruộng nhận nước từ cùng một đập dâng và một kênh dẫn, dù họ sống ở làng nào. Một gia đình có hai thửa ruộng trên hai con mương khác nhau thì là thành viên của hai subak.

Bali có hơn một nghìn subak, quy mô từ vài chục tới vài trăm hecta. Mỗi subak có người đứng đầu, thường gọi là pekaseh, do thành viên bầu ra, và một bộ luật lệ thành văn gọi là awig-awig ghi quyền nước, nghĩa vụ góp công nạo vét, mức phạt. Thành viên họp định kỳ, phần lớn ở ngôi đền nhỏ của chính subak đặt cạnh đập dâng hoặc giữa đồng.

Tên gọi có lịch sử lâu: các bản khắc cổ ở Bali từ thế kỷ 11 đã nhắc tới tổ chức tưới tiêu và người phụ trách đường nước. Hệ thống ra đời trên một địa hình khó: núi lửa cao ở giữa đảo, sông suối đổ xuống theo những khe vực sâu, ruộng bậc thang men theo sườn dốc. Để đưa nước từ sông lên ruộng, người Bali đào cả đường hầm xuyên đồi, có đoạn dài hàng trăm mét.

Chia nước bằng chiếc máng có khía: tektek

Bên trong một subak, nước được chia tới từng thửa bằng những cửa chia đặt trên kênh. Kiểu quen thuộc là một thanh gỗ hoặc bờ đá chắn ngang dòng, khoét nhiều khe có độ rộng khác nhau, mỗi khe dẫn nước sang một nhánh. Người Bali gọi đơn vị phần nước là tektek hoặc tenah; cách gọi và quy ước khác nhau tuỳ vùng.

Nguyên lý vật lý rất đơn giản. Khi nước tràn qua một ngưỡng phẳng với cùng độ sâu, lưu lượng qua mỗi khe gần tỉ lệ với bề rộng của khe. Muốn chia theo phần, chỉ cần khoét khe theo phần.

Ưu điểm lớn của kiểu chia này là tự điều chỉnh. Mùa khô, dòng chảy giảm còn một nửa, thì cả ba nhánh cùng giảm một nửa, không ai phải mở đóng cửa, không ai có quyền ưu tiên. Thiếu nước được chia theo tỉ lệ, đúng như thừa nước. Và vì khe nằm ngay trên kênh, ai đi ngang cũng nhìn thấy; khoét rộng khe của mình một chút là việc rất khó giấu. Đây là kiểu giám sát mà Elinor Ostrom đánh giá cao: rẻ, công khai, do chính người dùng làm.

Cần nói thêm một điều để khỏi lý tưởng hoá: trong thực tế lưu lượng còn phụ thuộc độ dốc, rác và bùn lắng ở từng khe, nên chia theo bề rộng chỉ đúng gần đúng. Vì vậy subak có ngày góp công dọn mương, và những bất đồng về phần nước vẫn được đem ra họp.

Đền nước: điều phối cả dòng sông

Một subak đơn lẻ chỉ quản được con mương của mình. Nhưng nhiều subak cùng lấy nước từ một con sông, và subak đầu nguồn luôn có lợi thế. Ở Bali, sự phối hợp giữa các subak đi qua một mạng lưới đền thờ theo tầng: đền của từng subak, đền ở đập dâng chung cho nhiều subak, đền cho cả một vùng tưới, và trên cùng là đền Pura Ulun Danu Batur bên hồ Batur trên miệng núi lửa, nơi được coi là nguồn của nước tưới vùng trung tâm đảo.

Các buổi lễ ở đền là dịp đại diện subak gặp nhau, thống nhất ngày mở nước, ngày cấy, ngày để ruộng nghỉ. Triết lý đứng sau được gọi là Tri Hita Karana: ba nguồn của an lành, là hoà hợp giữa con người với thần linh, với nhau và với thiên nhiên. Hồ sơ UNESCO năm 2012 lấy chính tên triết lý này đặt cho di sản: "Cảnh quan văn hoá tỉnh Bali: hệ thống subak như biểu hiện của triết lý Tri Hita Karana", gồm các ruộng bậc thang, rừng, hồ và đền nước ở nhiều khu vực, trong đó có ruộng bậc thang Jatiluwih.

Bài toán hai chiều: nước và sâu bệnh

Vì sao phải phối hợp lịch cấy cả vùng? Nhà nhân học Mỹ J. Stephen Lansing đã trả lời câu này bằng một cuộc nghiên cứu kéo dài nhiều năm, tổng kết trong cuốn Priests and Programmers (Thầy tế và lập trình viên) năm 1991.

Ông chỉ ra hai lực kéo ngược nhau:

• Nước: nếu mọi subak trên một con sông cùng cấy một ngày, nhu cầu nước dồn vào cùng một thời điểm, subak cuối nguồn thiếu nước. Muốn chia nước đều, nên so le lịch cấy.
• Sâu bệnh: rầy nâu, chuột và nhiều loại bệnh lúa sống nhờ ruộng có lúa. Nếu cả vùng cùng gặt và cùng để ruộng ngập nước nghỉ một thời gian, sâu bệnh mất chỗ sống và chết hàng loạt. Muốn diệt sâu bệnh, nên đồng loạt lịch cấy.

Lansing cùng nhà sinh thái học James Kremer dựng mô hình máy tính cho một lưu vực sông, thử nhiều cách phối hợp. Kết quả: năng suất cao nhất không nằm ở hai cực "tất cả cùng lúc" hay "mỗi subak một kiểu", mà ở mức trung gian, khi các nhóm subak cỡ vừa đồng bộ với nhau. Điều đáng nói là mức trung gian đó khá gần với cách các đền nước vẫn đang điều phối.

Có thể hình dung bằng một ví dụ tính tay. Giả sử con mương chung cấp đủ cho 100 hecta ngâm nước cùng lúc, và ba subak có 60, 50, 40 hecta. Cả ba cùng ngâm ruộng trong một tuần là cần 150 hecta nước, thiếu một phần ba. Nếu chia thành hai đợt cách nhau mười ngày, đợt đầu subak 60 ha và 40 ha, đợt sau subak 50 ha, thì mỗi đợt đều vừa sức mương. Vậy là chỉ cần lệch nhau mười ngày, khoảng cách đủ ngắn để giai đoạn ruộng nghỉ của ba subak vẫn trùng nhau phần lớn, sâu bệnh vẫn bị cắt.

Cách mạng Xanh và bài học về chia theo tỉ lệ

Thập niên 1970, chương trình tăng năng suất lúa ở Indonesia khuyến khích nông dân Bali trồng giống lúa mới ngắn ngày, cấy liên tục càng nhiều vụ càng tốt, không cần chờ lịch đền. Trong vài năm đầu sản lượng tăng. Sau đó rầy nâu và bệnh virus do rầy truyền bùng lên nhiều đợt, cùng với tình trạng thiếu nước ở các subak cuối nguồn khi lịch cấy hỗn loạn.

Lansing và các cộng sự đã trình bày mô hình của mình cho giới chức và các nhà tài trợ. Cuối thập niên 1980, vai trò điều phối của đền nước được thừa nhận trở lại trong các dự án tưới tiêu ở Bali. Câu chuyện thường được dẫn như một bài học về cái giá của việc bỏ qua tri thức địa phương. Nhưng cũng nên nhớ: giống lúa năng suất cao vẫn ở lại, chỉ có lịch cấy là trở về với sự phối hợp.

Góc nhìn hôm nay: subak trước sức ép du lịch và đô thị

Danh hiệu Di sản Thế giới không làm subak hết khó khăn. Ruộng ven các khu du lịch bị chuyển thành biệt thự và khách sạn; thuế đất tăng theo giá đất; nước bị chia cho khách sạn, hồ bơi và các khu dân cư mới; thanh niên rời đồng ruộng. Ở một số subak, số thành viên còn làm ruộng giảm, và nghĩa vụ góp công khó duy trì. Các nghiên cứu về Bali hiện nay quan tâm nhiều tới câu hỏi: làm sao giữ được một hệ thống tự quản khi chính tài nguyên nó quản đang có người dùng mới không thuộc hội.

Với người Việt, subak gợi nhiều liên tưởng quen: làng ta cũng có lệ góp công đắp bờ, nạo mương, và những cuộc bàn bạc về lịch lấy nước. Khác biệt là ở Bali, đơn vị chia nước trùng với dòng nước chứ không trùng với địa giới hành chính, và cơ chế điều phối nằm trong đời sống tín ngưỡng. Nếu có dịp đến Bali, ruộng bậc thang Jatiluwih và đền Ulun Danu Batur là hai nơi dễ thấy nhất cách hệ thống vận hành; nên đi vào mùa cấy để thấy nước chảy qua các khe chia.

Sách nên đọc: Priests and Programmers (1991) và Perfect Order (2006) của J. Stephen Lansing. Chương về hệ thống tưới trong Governing the Commons của Elinor Ostrom đặt subak bên cạnh nhiều hệ thống chia nước tự quản khác trên thế giới.