Rừng cộng đồng ở Việt Nam là rừng do một cộng đồng dân cư, thường là cả thôn, bản, buôn, làng, được Nhà nước giao hoặc công nhận quyền quản lý và hưởng lợi. Theo Luật Lâm nghiệp năm 2017, cộng đồng dân cư là một trong các loại chủ rừng, bên cạnh hộ gia đình, doanh nghiệp và các ban quản lý rừng. Diện tích rừng do cộng đồng quản lý tính theo các số liệu thống kê gần đây vào khoảng hơn một triệu hecta. Câu hỏi khó nhất không nằm ở việc giao rừng, mà ở chỗ: tiền và lâm sản từ khu rừng chung ấy chia cho từng nhà thế nào để ai cũng muốn giữ rừng.
Từ rừng thiêng của làng đến chủ rừng theo luật
Rất lâu trước khi có luật, nhiều cộng đồng ở miền núi đã có khu rừng của chung với luật lệ riêng. Người Thái, người Mường, người Mông, người Ê Đê, người Cơ Tu và nhiều dân tộc khác giữ những khu rừng thiêng, rừng ma, rừng đầu nguồn nước: không chặt cây, không đốt nương, có nơi không được vào nếu không có lễ. Luật tục quy định ai vi phạm thì phải nộp lễ vật hay bị phạt trước cả làng. Những quy định đó, nhìn bằng con mắt hôm nay, là một hệ thống bảo vệ nguồn nước và đất dốc rất hiệu quả.
Ở miền xuôi, làng Việt có rừng, bãi, đầm chung, và hương ước nhiều làng có điều khoản cấm chặt cây ở đồi chung, cấm thả trâu vào khu cây non.
Thời kỳ hợp tác hoá và lâm trường quốc doanh, phần lớn rừng chuyển về tay các đơn vị nhà nước. Từ giữa thập niên 1990, chính sách giao đất lâm nghiệp cho hộ gia đình được đẩy mạnh. Nhưng giao cho từng hộ gặp khó ở những nơi rừng vốn là của chung cả bản, ranh giới từng mảnh không rõ, và một hộ không đủ sức bảo vệ khu rừng ở xa. Luật Đất đai năm 2003 và Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 lần đầu công nhận cộng đồng dân cư thôn được giao rừng. Luật Lâm nghiệp năm 2017, có hiệu lực từ năm 2019, tiếp tục xác định cộng đồng dân cư là chủ rừng, với quyền và nghĩa vụ cụ thể. Luật Đất đai năm 2024 giữ nguyên tắc cộng đồng được giao đất có rừng.
Cộng đồng được gì từ rừng: ba nguồn lợi
Một khu rừng cộng đồng có thể mang lại ba loại lợi ích, và mỗi loại đặt ra một bài toán chia khác nhau:
| Nguồn lợi | Ví dụ | Khó khăn khi chia |
|---|---|---|
| Lâm sản ngoài gỗ | Măng, mật ong, song mây, nấm, cây thuốc | Ai đi rừng nhiều được nhiều; dễ khai thác quá mức nếu không có lịch |
| Gỗ | Gỗ làm nhà cho thành viên, gỗ khai thác theo phương án được duyệt | Giá trị lớn, cần phương án quản lý rừng và thủ tục; dễ tranh chấp |
| Tiền dịch vụ môi trường rừng và tiền khoán bảo vệ | Tiền từ nhà máy thuỷ điện, công ty nước, khu du lịch hưởng lợi từ rừng | Tiền mặt về đều đặn; ai cũng thấy, nên chia sai là mất lòng ngay |
Chi trả dịch vụ môi trường rừng
Nguồn thứ ba là điểm đặc biệt của Việt Nam. Ý tưởng là: rừng đầu nguồn giữ đất, giữ nước, nên nhà máy thuỷ điện phía dưới có nước chạy máy đều hơn, hồ ít bồi lắng hơn; công ty cấp nước có nguồn nước sạch hơn; khu du lịch có cảnh quan. Những bên hưởng lợi đó trả tiền cho người giữ rừng.
Chính sách được thí điểm ở Lâm Đồng và Sơn La từ năm 2008, áp dụng toàn quốc từ năm 2011 theo Nghị định 99 năm 2010, và nay nằm trong Luật Lâm nghiệp năm 2017. Thuỷ điện trả theo mỗi kWh điện thương phẩm, mức vài chục đồng một kWh; nhà máy nước trả theo mỗi mét khối nước. Tiền được gom về quỹ bảo vệ và phát triển rừng của tỉnh, rồi chia về cho chủ rừng theo diện tích rừng trong lưu vực, có hệ số điều chỉnh theo loại rừng và mức độ khó khăn. Hằng năm, nguồn này đạt hàng nghìn tỉ đồng trên cả nước, và với nhiều thôn bản vùng cao, đây là khoản thu tiền mặt chung lớn nhất.
Bài toán chia trong thôn: tính tay một ví dụ
Giả sử một thôn 50 hộ giữ 500 hecta rừng đầu nguồn, mỗi năm nhận 200 triệu đồng tiền dịch vụ môi trường rừng. Thôn họp để chọn cách chia. Các con số dưới đây chỉ là ví dụ minh hoạ, không phải mức thực của nơi nào.
Cách 1: chia đều toàn bộ. Mỗi hộ 4 triệu đồng. Đơn giản, ai cũng thấy công bằng về hình thức. Nhưng hộ đi tuần rừng hai mươi ngày một năm nhận bằng hộ không đi ngày nào, và thôn không còn đồng nào để sửa đường vào rừng hay mua đèn pin, áo mưa cho tổ tuần tra.
Cách 2: giữ quỹ chung, phần còn lại chia đều. Thôn giữ 30% (60 triệu) làm quỹ: trả công tuần tra, mua dụng cụ, sửa nhà văn hoá. 140 triệu còn lại chia đều, mỗi hộ 2,8 triệu.
Cách 3: quỹ chung, một phần theo công tuần tra, một phần chia đều.
| Khoản | Tỉ lệ | Số tiền | Cách chia |
|---|---|---|---|
| Quỹ chung của thôn | 20% | 40 triệu | Chi theo kế hoạch được họp thôn thông qua |
| Trả theo ngày công tuần tra | 30% | 60 triệu | Cả thôn có 600 ngày công, mỗi ngày công 100.000 đồng |
| Chia đều theo hộ | 50% | 100 triệu | Mỗi hộ 2 triệu |
Với cách 3, một hộ đi 20 ngày tuần tra nhận 2 triệu + 2 triệu = 4 triệu đồng; một hộ không đi ngày nào nhận 2 triệu. Phần chia đều giữ được cảm giác "rừng là của cả thôn", phần theo công thưởng cho người bỏ sức. Nhiều thôn ở Tây Nguyên và Tây Bắc đã đi tới những công thức gần giống thế này, dù tỉ lệ cụ thể rất khác nhau.
Còn nhiều biến thể khác: chia theo nhân khẩu thay vì theo hộ, ưu tiên hộ nghèo, trừ phần của hộ vi phạm (phát nương, chặt trộm) để làm quỹ phạt. Mỗi lựa chọn có lý lẽ riêng. Điều các nghiên cứu thực địa nhắc đi nhắc lại là công khai: dán bảng chia ở nhà văn hoá, đọc to trong buổi họp thôn, để không ai nghi phần mình bị ăn bớt.
Khi rừng chung chạy tốt và khi không
Những điều kiện thường được nhắc tới ở các khu rừng cộng đồng giữ được lâu dài:
- Ranh giới rõ trên thực địa: cột mốc, suối, đường mòn mà người trong và ngoài thôn đều biết. Nhiều tranh chấp sinh ra vì bản đồ giao rừng không khớp với ranh giới truyền thống.
- Quy ước bảo vệ rừng của thôn, do chính cộng đồng bàn và viết, được chính quyền xã công nhận. Đây là phiên bản hiện đại của luật tục, và thường hiệu quả hơn khi giữ lại những điều người dân vốn coi trọng.
- Lợi ích đủ lớn và đến đều. Rừng phục hồi mà mười năm chưa được khai thác gì thì khó giữ chân người tuần tra; tiền dịch vụ môi trường rừng giúp lấp khoảng trống đó.
- Có chỗ dựa khi gặp người ngoài: tổ tuần tra thôn bắt được người lạ chặt trộm thì cần kiểm lâm và chính quyền vào cuộc nhanh, nếu không lần sau không ai dám giữ.
Những nơi rừng cộng đồng suy giảm thường có một trong các dấu hiệu ngược lại: giao rừng nghèo, xa, khó tiếp cận mà không có lợi ích gì; quy ước sao chép theo mẫu, không ai trong thôn nhớ nội dung; tiền chia chậm và không rõ ràng; hoặc cộng đồng không có tư cách pháp nhân nên gặp khó khi ký hợp đồng, mở tài khoản, theo đuổi vụ việc với người ngoài. Điểm cuối này là một vướng mắc pháp lý được giới nghiên cứu bàn nhiều: Bộ luật Dân sự năm 2015 không coi cộng đồng dân cư là pháp nhân, nên nhiều việc phải do trưởng thôn đứng tên thay.
So với các nước láng giềng
Lâm nghiệp cộng đồng không phải mô hình riêng của Việt Nam. Nepal là ví dụ nổi tiếng nhất châu Á: từ cuối thập niên 1970 và nhất là sau luật lâm nghiệp năm 1993, hàng chục nghìn nhóm người dùng rừng được giao quản lý, và độ che phủ rừng ở nhiều vùng đồi núi trung du đã phục hồi rõ rệt. Ấn Độ có chương trình quản lý rừng chung giữa cơ quan lâm nghiệp và làng từ năm 1990. Mexico có những cộng đồng ở bang Oaxaca và Quintana Roo tự khai thác gỗ có chứng chỉ bền vững và chia lợi nhuận. Elinor Ostrom và các đồng nghiệp đã nghiên cứu nhiều trường hợp này qua chương trình quốc tế về tài nguyên và thể chế rừng (IFRI) từ thập niên 1990.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu một khu rừng cộng đồng
Nếu muốn hiểu một khu rừng cộng đồng ở nơi mình sống hay đi qua, có thể hỏi những câu sau: thôn được giao bao nhiêu hecta, từ năm nào; quy ước bảo vệ rừng của thôn có những điều gì; tiền dịch vụ môi trường rừng mỗi năm bao nhiêu và chia thế nào; tổ tuần tra có bao nhiêu người, được trả công ra sao. Trưởng thôn, cán bộ kiểm lâm phụ trách địa bàn và quỹ bảo vệ và phát triển rừng của tỉnh thường là những người trả lời được. Với các câu hỏi về quyền cụ thể của một cộng đồng hay một hộ, như tranh chấp ranh giới hay quyền khai thác gỗ, nên hỏi cơ quan kiểm lâm và luật sư, vì mỗi khu rừng có hồ sơ giao và phương án quản lý riêng.
Câu hỏi thường gặp
Rừng cộng đồng là gì?
Rừng cộng đồng là rừng giao cho một cộng đồng dân cư, như thôn, bản, buôn, làng, quản lý, bảo vệ và hưởng lợi. Theo Luật Lâm nghiệp năm 2017, cộng đồng dân cư là một loại chủ rừng, có quyền và nghĩa vụ riêng, bên cạnh hộ gia đình, tổ chức và ban quản lý rừng.
Chi trả dịch vụ môi trường rừng là gì?
Đó là chính sách buộc các bên hưởng lợi từ rừng như nhà máy thuỷ điện, công ty cấp nước, khu du lịch trả tiền cho người giữ rừng. Tiền được gom về quỹ bảo vệ và phát triển rừng của tỉnh rồi chia cho chủ rừng theo diện tích, thí điểm từ năm 2008 và áp dụng toàn quốc từ năm 2011.
Tiền dịch vụ môi trường rừng chia trong thôn như thế nào?
Mỗi cộng đồng tự quyết trong họp thôn. Cách phổ biến là giữ một phần làm quỹ chung, một phần trả theo ngày công tuần tra và phần còn lại chia đều cho các hộ. Bảng chia nên được công khai ở nhà văn hoá để mọi người cùng kiểm tra.
Rừng thiêng là gì?
Rừng thiêng, rừng ma hay rừng đầu nguồn là những khu rừng được nhiều dân tộc thiểu số ở Việt Nam bảo vệ theo luật tục: không chặt cây, không phát nương, có nơi chỉ vào khi có lễ. Những khu rừng này thường che chở nguồn nước và đất dốc cho cả làng.
Cộng đồng dân cư có phải là pháp nhân không?
Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, cộng đồng dân cư không phải là pháp nhân. Vì vậy khi giao dịch, ký hợp đồng hay giải quyết tranh chấp, cộng đồng thường phải thông qua người đại diện như trưởng thôn. Với vụ việc cụ thể, nên hỏi luật sư hoặc cơ quan chức năng.