Khi vợ hoặc chồng mất, việc đầu tiên không phải là chia thừa kế, mà là tách tài sản chung của hai vợ chồng. Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản chung về nguyên tắc chia đôi: một nửa thuộc người còn sống, chỉ nửa kia cộng với tài sản riêng của người mất mới là di sản. Bỏ qua bước này là lỗi phổ biến nhất khi gia đình tự chia, và người chịu thiệt thường là người vợ hoặc chồng còn sống.
Bài này giải thích cách phân biệt tài sản chung và riêng, làm một ví dụ tính tay với ba cách chia (một đúng, hai sai), và nói về những quyền của người còn sống mà nhiều người không biết.
Tài sản chung và tài sản riêng của vợ chồng
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 đặt ra chế độ tài sản theo luật định, áp dụng cho hầu hết các cặp vợ chồng ở Việt Nam (trừ những người lập thoả thuận tài sản trước khi cưới, còn rất hiếm).
| Tài sản chung | Tài sản riêng |
|---|---|
| Tài sản do vợ, chồng tạo ra trong thời kỳ hôn nhân | Tài sản mỗi người có trước khi kết hôn |
| Thu nhập do lao động, sản xuất, kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân | Tài sản được thừa kế riêng, được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân |
| Tài sản hai người được thừa kế chung, tặng cho chung | Đồ dùng, tư trang cá nhân thiết yếu |
| Tài sản mà vợ chồng thoả thuận là tài sản chung | Tài sản đã thoả thuận chia riêng trong thời kỳ hôn nhân |
Hai nguyên tắc quan trọng khi áp dụng bảng trên:
- Đứng tên ai không quyết định chung hay riêng. Sổ tiết kiệm đứng tên vợ, xe đứng tên chồng, nếu hình thành từ thu nhập trong thời kỳ hôn nhân thì vẫn là tài sản chung.
- Không chứng minh được là riêng thì coi là chung. Ai cho rằng một tài sản là của riêng mình phải có căn cứ, như giấy tặng cho riêng, giấy tờ mua trước ngày cưới.
Ví dụ tính tay: ba cách chia, chỉ một cách đúng
Ông Đức (nhân vật giả định) mất, không để lại di chúc. Ông có vợ là bà Vân, hai người con, cha đẻ còn sống, mẹ đã mất. Tài sản gia đình:
| Tài sản | Giá trị | Tính chất |
|---|---|---|
| Căn nhà mua sau khi cưới | 5 tỷ | Chung |
| Sổ tiết kiệm đứng tên bà Vân, tiền tích luỹ sau khi cưới | 1 tỷ | Chung |
| Mảnh đất cha mẹ ông Đức tặng cho riêng ông, có giấy tờ | 2 tỷ | Riêng của ông Đức |
Hàng thừa kế thứ nhất của ông Đức: bà Vân, hai người con, cha ông. Tổng cộng 4 người. Giả sử nghĩa vụ tài sản đã được thanh toán xong.
Cách đúng
Tài sản chung 6 tỷ chia đôi: 3 tỷ của bà Vân, 3 tỷ của ông Đức. Di sản của ông Đức = 3 tỷ (phần trong tài sản chung) + 2 tỷ (tài sản riêng) = 5 tỷ. Chia đều 4 người, mỗi người 1,25 tỷ.
Sai lầm 1: quên tách tài sản chung
Gộp tất cả 8 tỷ làm di sản, chia 4, mỗi người 2 tỷ. Bà Vân chỉ còn 2 tỷ, trong khi phần thật của bà là 3 tỷ + 1,25 tỷ.
Sai lầm 2: coi tài sản riêng là chung
Gộp cả mảnh đất riêng vào tài sản chung rồi chia đôi: 8 tỷ ÷ 2 = 4 tỷ cho bà Vân, 4 tỷ là di sản, mỗi người thêm 1 tỷ. Lần này bà Vân được nhiều hơn phần đúng, còn các con và cha ông Đức bị thiệt.
| Người | Cách đúng | Sai lầm 1 | Sai lầm 2 |
|---|---|---|---|
| Bà Vân | 3 + 1,25 = 4,25 tỷ | 2 tỷ | 4 + 1 = 5 tỷ |
| Con thứ nhất | 1,25 tỷ | 2 tỷ | 1 tỷ |
| Con thứ hai | 1,25 tỷ | 2 tỷ | 1 tỷ |
| Cha ông Đức | 1,25 tỷ | 2 tỷ | 1 tỷ |
| Cộng | 8 tỷ | 8 tỷ | 8 tỷ |
Cả ba cách đều cộng ra đúng 8 tỷ, nên phép kiểm tra tổng không bắt được lỗi. Chỉ có cách phân loại đúng từng tài sản ngay từ đầu mới tránh được. Chênh lệch giữa cách đúng và sai lầm 1 với bà Vân là 2,25 tỷ, hơn cả giá trị mảnh đất.
Những quyền của người còn sống
Quản lý tài sản chung. Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, khi một bên chết, bên còn sống quản lý tài sản chung, trừ khi có người khác được chỉ định quản lý di sản hoặc các người thừa kế thoả thuận cử người khác.
Xin hoãn chia di sản. Nếu việc chia di sản ngay ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của người còn sống và gia đình, người đó có quyền yêu cầu toà án xác định phần mỗi người thừa kế được hưởng nhưng chưa cho chia trong một thời hạn. Bộ luật Dân sự 2015 đặt thời hạn này tối đa ba năm kể từ khi mở thừa kế, có thể gia hạn thêm một lần. Quy định này bảo vệ, chẳng hạn, người vợ già không bị các con ép bán căn nhà đang ở ngay sau tang lễ.
Vẫn được thừa kế dù tái hôn. Người vợ hoặc chồng còn sống, kể cả đã kết hôn với người khác sau đó, vẫn được hưởng di sản của người đã mất. Quan hệ hôn nhân được xét tại thời điểm mở thừa kế.
Phần tối thiểu. Vợ, chồng thuộc nhóm người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc. Kể cả khi di chúc không cho, người còn sống vẫn được ít nhất hai phần ba suất theo pháp luật.
Di chúc và tài sản chung
Một người chỉ có thể lập di chúc định đoạt phần tài sản của mình. Với tài sản chung, đó là phần của người đó trong khối chung, không phải cả khối. Di chúc ghi "để lại căn nhà cho con trai" trong khi căn nhà là tài sản chung thì về nguyên tắc chỉ có hiệu lực với phần của người lập di chúc trong căn nhà; phần của người vợ hoặc chồng còn sống không bị ảnh hưởng.
Bộ luật Dân sự 2005 từng có quy định về di chúc chung của vợ chồng. Bộ luật Dân sự 2015 không còn quy định riêng về loại di chúc này; mỗi người lập di chúc của mình. Vợ chồng muốn sắp xếp tài sản cùng nhau nên hỏi công chứng viên về cách làm phù hợp với luật hiện hành.
Khi người còn sống mất sau
Quay lại ví dụ: nhiều năm sau bà Vân mất. Tài sản của bà lúc đó (4,25 tỷ nhận được, cộng hoặc trừ những gì thay đổi về sau) là di sản của bà, chia theo hàng thừa kế của bà. Cha ông Đức không phải người thừa kế của bà Vân, vì ông là cha chồng. Nếu bà không tái hôn, hàng thứ nhất của bà là hai người con và cha mẹ đẻ của bà nếu còn sống.
Hai lần thừa kế, hai danh sách người thừa kế khác nhau. Đó là lý do mỗi lần phải làm riêng, theo đúng thứ tự thời gian.
Góc nhìn hôm nay: chuẩn bị gì
Với các cặp vợ chồng, việc cất giữ giấy tờ chứng minh nguồn gốc tài sản riêng (hợp đồng tặng cho, giấy tờ thừa kế từ cha mẹ, giấy tờ mua trước khi cưới) giúp người còn lại và con cái tránh được tranh cãi về sau. Với gia đình vừa có người mất, trước khi tính bất kỳ con số nào, hãy lập danh sách tài sản kèm cột "chung hay riêng, căn cứ là gì". Những tài sản không chắc nên đánh dấu để hỏi luật sư hoặc công chứng viên.
Mỗi gia đình có lịch sử tài sản riêng, có khi kéo dài mấy chục năm với nhiều lần mua bán, xây sửa, góp vốn. Chỉ người hành nghề luật đọc hồ sơ thật mới xác định chính xác được.
Câu hỏi thường gặp
Chồng mất, vợ được hưởng bao nhiêu tài sản?
Trước hết vợ được một nửa tài sản chung của hai vợ chồng, phần này không phải di sản. Sau đó vợ còn được chia một phần di sản của chồng ngang với những người khác ở hàng thừa kế thứ nhất như con, cha mẹ chồng. Con số cụ thể phụ thuộc vào tài sản và số người thừa kế.
Tài sản chung vợ chồng khi một người mất chia thế nào?
Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản chung về nguyên tắc chia đôi, trừ khi vợ chồng có thoả thuận khác về chế độ tài sản. Một nửa thuộc người còn sống; nửa kia cộng với tài sản riêng của người mất là di sản để chia thừa kế.
Sổ tiết kiệm đứng tên vợ có phải tài sản chung không?
Nếu tiền gửi hình thành từ thu nhập trong thời kỳ hôn nhân thì đó vẫn là tài sản chung, dù đứng tên vợ. Đứng tên ai không quyết định tính chất chung hay riêng; muốn coi là tài sản riêng phải có căn cứ chứng minh.
Vợ tái hôn có còn được thừa kế của chồng cũ đã mất không?
Có. Người vợ hoặc chồng còn sống vẫn được hưởng di sản của người đã mất, kể cả khi sau đó kết hôn với người khác. Quan hệ hôn nhân được xét tại thời điểm người kia mất.
Các con có được đòi chia nhà ngay khi bố mất không?
Các con có quyền yêu cầu chia di sản, nhưng nếu việc chia ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của người mẹ còn sống, bà có thể yêu cầu toà án hoãn chia trong một thời hạn theo Bộ luật Dân sự 2015. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư.