Theo Bộ luật Dân sự 2015, khi một người mất mà không để lại di chúc hợp pháp, di sản được chia theo ba hàng thừa kế. Hàng thứ nhất gồm vợ, chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người mất; hàng thứ hai là ông bà và anh chị em ruột; hàng thứ ba là cụ, bác, chú, cô, dì, cậu ruột. Những người cùng hàng chia phần bằng nhau, và hàng sau chỉ được hưởng khi hàng trước không còn ai.
Nghe thì gọn, nhưng phần lớn cãi vã trong gia đình lại nằm ở những chi tiết nhỏ: con dâu có phần không, mẹ của người mất có được chia không, anh em cùng cha khác mẹ tính thế nào. Bài này đi qua từng hàng, rồi làm một ví dụ tính tay để thấy con số cụ thể.
Thừa kế theo pháp luật khi nào xảy ra
Pháp luật Việt Nam có hai con đường chia di sản: theo di chúc và theo pháp luật. Di chúc luôn được ưu tiên. Con đường thứ hai, mà dân gian hay gọi là "chia theo luật", chỉ dùng trong các trường hợp sau:
- Người mất không để lại di chúc.
- Có di chúc nhưng di chúc không hợp pháp, chẳng hạn sai hình thức hoặc người lập không minh mẫn lúc lập.
- Người được hưởng theo di chúc đã chết trước hoặc chết cùng lúc với người lập di chúc, hoặc từ chối nhận.
- Di chúc chỉ định đoạt một phần tài sản; phần còn lại không được nhắc tới thì chia theo pháp luật.
Trường hợp cuối rất hay gặp. Một người viết di chúc cho con út căn nhà, nhưng quên mảnh đất vườn và sổ tiết kiệm. Căn nhà đi theo di chúc, còn đất vườn và tiền tiết kiệm quay về chia theo ba hàng thừa kế.
Ba hàng thừa kế gồm những ai
| Hàng | Những người trong hàng | Ghi chú dễ nhầm |
|---|---|---|
| Thứ nhất | Vợ, chồng; cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi; con đẻ, con nuôi của người mất | Con dâu, con rể không có tên; con ngoài giá thú được tính như con trong giá thú |
| Thứ hai | Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại; anh ruột, chị ruột, em ruột; cháu ruột (khi người mất là ông bà của cháu) | Cháu ở hàng này là khi ông bà mất và không còn ai ở hàng thứ nhất |
| Thứ ba | Cụ nội, cụ ngoại; bác, chú, cậu, cô, dì ruột; cháu ruột (khi người mất là bác, chú, cậu, cô, dì); chắt ruột (khi người mất là cụ) | Hàng này hiếm khi được dùng tới, vì hàng trên thường còn người |
Bảng trên có tính đối xứng: nếu A ở hàng thứ hai của B thì B cũng ở hàng thứ hai của A. Ông bà là hàng thứ hai của cháu, và cháu cũng là hàng thứ hai của ông bà. Nhớ nguyên tắc "hai chiều" này, việc xác định người thừa kế bớt rối hơn nhiều.
Những trường hợp đặc biệt
Con nuôi chỉ được tính khi việc nuôi con nuôi được đăng ký hợp pháp. Nuôi nấng từ bé mà không làm thủ tục thì về mặt thừa kế theo pháp luật, người con đó không đứng trong hàng thứ nhất; muốn để lại tài sản cho họ thì cần di chúc.
Con riêng và cha dượng, mẹ kế có thể thừa kế của nhau như cha con, mẹ con nếu thực tế đã chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con. Đây là điểm nhân văn của luật, nhưng cũng là chỗ dễ tranh chấp, vì "chăm sóc như cha con" cần được chứng minh.
Thai nhi đã thành thai trước khi người để lại di sản mất, sau đó sinh ra và còn sống, vẫn là người thừa kế. Vì vậy, khi gia đình biết có một em bé sắp chào đời, việc chia di sản thường được để chờ.
Anh chị em cùng cha khác mẹ hoặc cùng mẹ khác cha thường được thực tiễn xét xử coi là anh chị em ruột trong hàng thứ hai. Khi gặp tình huống này, nên hỏi luật sư hoặc công chứng viên để biết cách áp dụng cụ thể.
Nguyên tắc "hàng trước loại hàng sau"
Hàng thứ hai chỉ được hưởng di sản khi hàng thứ nhất không còn ai. "Không còn ai" ở đây hiểu rộng: những người ở hàng trên đều đã chết, hoặc không có quyền hưởng (ví dụ do có hành vi bị luật tước quyền thừa kế), hoặc bị truất quyền bằng di chúc, hoặc đều từ chối nhận di sản.
Chỉ cần một người ở hàng thứ nhất còn sống và nhận di sản, toàn bộ phần chia theo pháp luật thuộc về hàng thứ nhất. Một người đàn ông mất, chỉ còn người mẹ già và năm anh chị em ruột: người mẹ ở hàng thứ nhất, nên bà nhận toàn bộ, năm anh chị em không có phần. Đây là chỗ nhiều gia đình bất ngờ nhất.
Trong cùng một hàng, phần chia bằng nhau, không phân biệt trai gái, lớn bé, đã lập gia đình hay chưa, ở gần hay ở xa, có chăm cha mẹ nhiều hay ít. Luật chia theo đầu người, không chia theo công. Nếu gia đình muốn ghi nhận công chăm sóc của một người, có hai cách hợp pháp: người để lại tài sản lập di chúc, hoặc các người thừa kế tự thoả thuận nhường phần cho nhau khi phân chia.
Ví dụ tính tay: một gia đình giả định
Ông Hưng (nhân vật giả định) mất, không để lại di chúc. Ông có vợ là bà Lan, ba người con đã trưởng thành, mẹ đẻ còn sống; cha ông đã mất từ trước. Tài sản chung của hai vợ chồng là một căn nhà định giá 4 tỷ đồng và 800 triệu tiền gửi ngân hàng, tổng cộng 4,8 tỷ.
Bước 1: tách tài sản chung vợ chồng. Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản chung về nguyên tắc chia đôi. Một nửa, 2,4 tỷ, là của bà Lan và không phải di sản. Chỉ nửa còn lại, 2,4 tỷ, mới là di sản của ông Hưng.
Bước 2: trừ nghĩa vụ. Giả sử chi phí mai táng hợp lý và một khoản nợ còn lại tổng cộng 150 triệu. Di sản còn chia là 2,25 tỷ.
Bước 3: đếm người ở hàng thứ nhất. Bà Lan, ba người con, mẹ ông Hưng: năm người. Cha ông đã mất trước nên không tính.
Bước 4: chia đều.
| Người thừa kế | Phần di sản | Tổng tài sản sau cùng |
|---|---|---|
| Bà Lan (vợ) | 450 triệu | 2,4 tỷ + 450 triệu = 2,85 tỷ |
| Người con thứ nhất | 450 triệu | 450 triệu |
| Người con thứ hai | 450 triệu | 450 triệu |
| Người con thứ ba | 450 triệu | 450 triệu |
| Mẹ ông Hưng | 450 triệu | 450 triệu |
| Cộng | 2,25 tỷ | 4,65 tỷ (4,8 tỷ trừ 150 triệu nghĩa vụ) |
Kiểm tra cuối luôn là cộng lại: tổng các phần phải bằng tài sản ban đầu trừ nghĩa vụ. Nếu thiếu bước 1, người ta sẽ chia nhầm 4,8 tỷ cho năm người, mỗi người 960 triệu, và bà Lan mất trắng phần tài sản vốn là của mình.
Nếu mẹ ông Hưng mất sau đó thì sao
Giả sử một năm sau, mẹ ông Hưng cũng mất. 450 triệu bà nhận được trở thành một phần di sản của bà, và lại được chia theo hàng thừa kế của chính bà: các con còn sống của bà, và các cháu thay phần ông Hưng. Đây là lúc gia đình gặp hai lớp thừa kế chồng lên nhau, và nên làm từng lớp theo thứ tự thời gian, không gộp chung một lần.
Những câu hỏi gia đình hay vướng
Con dâu, con rể có được thừa kế của bố mẹ chồng, bố mẹ vợ không? Theo pháp luật thì không, vì họ không có tên trong ba hàng. Nhưng con dâu vẫn có thể nhận gián tiếp: khi chồng mất sau bố mẹ chồng, phần chồng đã nhận trở thành di sản của chồng, và người vợ ở hàng thứ nhất của chồng.
Con đã ra ở riêng, đã được cho đất trước đây, có còn phần không? Theo pháp luật vẫn có, vì phần chia theo đầu người. Những gì cha mẹ đã tặng cho khi còn sống thường được coi là tài sản riêng của người con, không tự động trừ vào phần thừa kế, trừ khi các bên thoả thuận khác.
Vợ chồng đã ly thân nhưng chưa ly hôn? Về pháp lý vẫn là vợ chồng, nên người còn lại vẫn ở hàng thứ nhất. Ngược lại, đã có bản án hoặc quyết định ly hôn có hiệu lực thì không còn là người thừa kế của nhau.
Người ở nước ngoài có được thừa kế không? Có, quan hệ huyết thống không mất đi vì ở xa. Riêng với đất đai, việc người ở nước ngoài có được đứng tên quyền sử dụng đất hay chỉ được hưởng giá trị còn tuỳ quốc tịch, và cần hỏi kỹ theo Luật Đất đai 2024.
Góc nhìn hôm nay: vì sao luật xếp hàng như vậy
Ba hàng thừa kế phản ánh một giả định: người mất muốn để tài sản cho người gần mình nhất. Vợ chồng, cha mẹ, con cái là vòng trong cùng; ông bà và anh chị em là vòng kế; họ hàng xa hơn là vòng ngoài. Luật không đoán được ý từng người, nên dùng mức thân phổ biến nhất làm mặc định.
Vì là mặc định, nó có thể không khớp với hoàn cảnh riêng. Người chăm cha mẹ suốt mười năm vẫn nhận bằng người ở xa không về. Người con nuôi không làm giấy tờ không có phần. Muốn khác mặc định, cách duy nhất là lập di chúc khi còn minh mẫn, hoặc cả nhà ngồi lại thoả thuận.
Khi gia đình bắt đầu bàn chia di sản, nên làm theo thứ tự: lập danh sách người thừa kế theo từng hàng, kèm giấy tờ chứng minh quan hệ (giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn, quyết định công nhận con nuôi); kê tài sản và nghĩa vụ; rồi mang hồ sơ tới văn phòng công chứng hoặc hỏi luật sư. Mỗi gia đình có chi tiết riêng, và chỉ người hành nghề luật đọc hồ sơ thật mới trả lời chắc được.
Câu hỏi thường gặp
Hàng thừa kế thứ nhất gồm những ai?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người mất. Những người này chia phần di sản bằng nhau. Con dâu, con rể không thuộc hàng thứ nhất.
Khi nào hàng thừa kế thứ hai mới được hưởng?
Hàng thứ hai chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng thứ nhất: tất cả đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc đều từ chối nhận. Chỉ cần một người ở hàng thứ nhất còn và nhận di sản, hàng thứ hai không có phần.
Con gái đã lấy chồng có được chia thừa kế không?
Có. Trong cùng một hàng, phần chia bằng nhau, không phân biệt con trai hay con gái, đã lập gia đình hay chưa. Con gái đã lấy chồng vẫn ở hàng thứ nhất của cha mẹ đẻ.
Mẹ của người mất có được chia thừa kế không?
Có. Cha mẹ đẻ của người mất ở hàng thừa kế thứ nhất, ngang với vợ, chồng và các con của người đó. Đây là điểm nhiều gia đình bỏ sót khi tự chia.
Anh chị em ruột có được thừa kế khi người mất còn mẹ không?
Nếu chia theo pháp luật thì không. Người mẹ ở hàng thứ nhất, anh chị em ruột ở hàng thứ hai, nên khi mẹ còn sống và nhận di sản, anh chị em không có phần. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư hoặc công chứng viên.