Chia di sản bằng hiện vật hay giá trị: một căn nhà, nhiều người thừa kế

Khi di sản là thứ không cắt nhỏ được, như một căn nhà, một chiếc xe hay một bộ đồ thờ, các người thừa kế có ba lựa chọn: một người nhận hiện vật rồi trả tiền chênh lệch cho người khác, cùng bán đi rồi chia tiền, hoặc giữ chung. Bộ luật Dân sự 2015 cho người thừa kế quyền yêu cầu chia bằng hiện vật; nếu không chia đều được thì các bên thoả thuận định giá và người nhận hiện vật, không thoả thuận được thì bán để chia.

Nguyên tắc thì ngắn, phần khó là con số: định giá bao nhiêu, ai trả ai, trả bao nhiêu. Bài này đi qua các cách chia với ví dụ tính tay, kể cả một phương pháp toán học ra đời đúng để giải bài thừa kế.

Chia hiện vật, chia giá trị: khác nhau ở đâu

Chia hiện vật là mỗi người nhận đồ vật cụ thể: người này căn nhà, người kia mảnh đất, người nọ sổ tiết kiệm. Chia giá trị là quy tất cả ra tiền, mỗi người nhận một khoản tiền đúng phần mình. Trên thực tế, hầu hết các vụ chia đều là pha trộn: chia hiện vật trước, rồi dùng tiền để san cho đều.

Điểm mấu chốt: phần thừa kế của mỗi người là một giá trị, không phải một đồ vật. Bốn anh em mỗi người một phần tư không có nghĩa là mỗi người một phần tư căn nhà. Nó có nghĩa mỗi người nhận thứ gì đó trị giá một phần tư tổng di sản.

Trường hợp một căn nhà, nhiều người thừa kế

Đây là bài toán phổ biến nhất ở Việt Nam. Bà Nga (nhân vật giả định) để lại một căn nhà, các bên đồng ý giá 6 tỷ đồng, không có tài sản nào khác. Bốn người con thừa kế, mỗi người một phần tư, tức 1,5 tỷ.

Cách 1: một người nhận nhà, trả tiền cho người khác

Người con út đang ở trong nhà muốn giữ. Út nhận căn nhà trị giá 6 tỷ, trong khi phần của Út chỉ 1,5 tỷ, nên Út phải trả 4,5 tỷ, chia cho ba anh chị mỗi người 1,5 tỷ. Phép tính dễ, cái khó là Út có đủ 4,5 tỷ không. Nếu không, các bên có thể thoả thuận trả dần, có văn bản rõ ràng và có bảo đảm.

Cách 2: bán nhà, chia tiền

Nếu không ai đủ sức mua lại, căn nhà được bán. Tiền bán, sau khi trừ các chi phí liên quan đến việc bán, chia đều bốn phần. Cách này sạch sẽ nhất về toán, nhưng có ba cái giá: phải bán đúng lúc thị trường có thể không thuận, mất thời gian, và mất luôn căn nhà gắn với ký ức gia đình.

Cách 3: giữ chung

Bốn người cùng đứng tên, mỗi người một phần tư quyền sở hữu. Cách này hoãn việc chia lại, không giải quyết nó. Về sau một người muốn bán phần của mình thì vướng các quy tắc về sở hữu chung theo phần, và các anh chị em khác có quyền ưu tiên mua.

Di sản nhiều món: lập bảng bù trừ

Khi di sản gồm nhiều thứ, ta chia hiện vật theo mong muốn từng người, rồi tính chênh lệch so với phần đúng. Giả sử ông Bảo (nhân vật giả định) để lại cho bốn người con:

Mỗi người được 2,5 tỷ. Các con thoả thuận: người cả nhận nhà phố, người thứ hai nhận đất quê, người thứ ba nhận ô tô, người út nhận toàn bộ tiền gửi.

Kiểm tra: tổng chênh lệch phải bằng 0. Người cả thừa 3,5 tỷ; ba người còn lại thiếu 0,5 + 1,7 + 1,3 = 3,5 tỷ. Khớp. Người cả trả thẳng cho từng người phần thiếu: ba lần chuyển tiền là xong.

Mẹo giảm số lần chuyển tiền: luôn để người nhận thừa trả trực tiếp cho người thiếu, đừng gom về một quỹ chung rồi chia lại. Với n người, số lần chuyển tiền không bao giờ cần quá n − 1.

Hiện vật lẻ: hai người, ba món

Ba thỏi vàng giống nhau chia cho hai người. Mỗi người được một thỏi rưỡi, nhưng không ai muốn cưa vàng. Một người nhận hai thỏi, người kia một thỏi kèm tiền bằng giá trị nửa thỏi. Quy tắc chung: với hiện vật lẻ, chia phần nguyên bằng hiện vật, phần dư bằng tiền.

Khi không ai đồng ý về giá: phương pháp ra giá kín

Cái khó thật sự của chia hiện vật không phải phép cộng, mà là định giá. Người muốn giữ nhà thì mong giá thấp để trả ít; người nhận tiền thì mong giá cao. Thuê thẩm định giá độc lập là một cách. Một cách khác, thường gọi là phương pháp Knaster theo tên nhà toán học Ba Lan Bronisław Knaster, được Hugo Steinhaus giới thiệu trong bài viết năm 1948 về chia công bằng, và nhắm đúng bài toán chia đồ không cắt được như thừa kế: mỗi người tự viết giá mình sẵn sàng trả cho món đồ, bỏ phong bì kín.

Ví dụ: ba người thừa kế chung một căn nhà. A viết 6,6 tỷ, B viết 6,0 tỷ, C viết 5,4 tỷ.

1. Mỗi người tính "phần công bằng" theo giá của chính mình: A thấy phần mình là 6,6 ÷ 3 = 2,2 tỷ; B là 2,0 tỷ; C là 1,8 tỷ.
2. A ra giá cao nhất nên nhận nhà, và nộp vào quỹ chung: 6,6 − 2,2 = 4,4 tỷ.
3. B nhận từ quỹ 2,0 tỷ, C nhận 1,8 tỷ. Quỹ còn dư 4,4 − 3,8 = 0,6 tỷ.
4. Phần dư chia đều ba người, mỗi người thêm 0,2 tỷ.

Ai cũng nhận nhiều hơn một phần ba theo thước đo của chính mình. Phương pháp này đòi hỏi người nhận nhà có tiền mặt, và người ra giá thấp có thể bị thiệt nếu cố tình ra giá ảo, nhưng nó cho một điểm xuất phát khách quan khi cả nhà bế tắc về giá.

Các yếu tố làm lệch con số

• Nghĩa vụ trước, chia sau. Chi phí mai táng, nợ của người mất, thuế phải được trừ khỏi tổng di sản trước khi tính phần mỗi người.
• Giá tại thời điểm nào. Giá căn nhà lúc người mất và lúc chia có thể chênh lớn. Các bên nên thống nhất dùng giá tại thời điểm chia, và ghi rõ trong văn bản.
• Chi phí sau chia. Người nhận nhà có thể chịu thêm chi phí sang tên, sửa chữa. Gia đình có thể thoả thuận ai gánh khoản nào, nhưng nên tính trước.
• Thuế và phí. Nhận thừa kế bất động sản giữa người thân gần như vợ chồng, cha mẹ, con, anh chị em ruột, ông bà và cháu thường được miễn thuế thu nhập cá nhân; người ngoài các quan hệ này có thể phải nộp. Hỏi cơ quan thuế để biết chính xác.

Góc nhìn hôm nay: chọn cách nào

Không có cách tốt nhất cho mọi gia đình. Một vài gợi ý thực tế:

• Có người thật sự cần hiện vật (đang ở trong nhà, đang canh tác trên đất) và có khả năng trả tiền chênh: nên để người đó nhận hiện vật.
• Không ai có tiền mặt, mọi người đều cần tiền: bán và chia.
• Gia đình chưa sẵn sàng quyết: giữ chung có thời hạn, có văn bản ghi rõ ai ở, ai chịu chi phí, khi nào bàn lại.

Dù chọn cách nào, mọi thoả thuận về hiện vật và tiền bù nên được ghi vào văn bản thoả thuận phân chia di sản, ký trước công chứng viên. Một thoả thuận miệng "em giữ nhà, trả dần cho anh chị" hôm nay có thể thành vụ kiện mười năm sau. Trước khi ký, hãy hỏi luật sư hoặc công chứng viên về hồ sơ cụ thể của gia đình mình.