Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc là những người vẫn được hưởng một phần di sản dù di chúc không cho họ, hoặc cho ít. Theo Bộ luật Dân sự 2015, đó là con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng, và con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động của người lập di chúc. Mỗi người được ít nhất hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật.
Quy định này đặt một giới hạn lên quyền tự do lập di chúc: anh muốn cho ai cũng được, nhưng không được bỏ mặc những người phụ thuộc gần nhất. Bài này giải thích ai nằm trong nhóm đó, "hai phần ba suất" tính ra sao, phần thiếu lấy từ đâu, và các nước khác đặt giới hạn này thế nào.
Những ai được bảo vệ
- Con chưa thành niên, tức dưới 18 tuổi vào lúc người lập di chúc mất.
- Cha và mẹ của người lập di chúc.
- Vợ hoặc chồng của người lập di chúc.
- Con đã thành niên mà không có khả năng lao động.
Điểm chung của họ là thường phụ thuộc vào người mất về kinh tế, hoặc có quan hệ gần đến mức luật coi việc gạt họ ra là trái đạo lý. Con đã thành niên, khoẻ mạnh không nằm trong danh sách: cha mẹ có quyền không để lại gì cho người con đó.
Có hai ngoại lệ khiến người trong nhóm này mất quyền: họ từ chối nhận di sản, hoặc họ thuộc diện không có quyền hưởng di sản do có hành vi mà luật liệt kê, chẳng hạn bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ hoặc ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản. Ngoài hai trường hợp đó, di chúc viết "truất quyền vợ tôi" cũng không xoá được phần tối thiểu của người vợ.
"Hai phần ba suất" nghĩa là gì
Một suất là phần một người nhận được nếu toàn bộ di sản chia theo pháp luật. Muốn biết suất, ta giả định không có di chúc, đếm số người ở hàng thừa kế thứ nhất, rồi lấy di sản chia đều. Phần tối thiểu bằng hai phần ba con số đó.
Công thức gọn:
Phần tối thiểu = (Di sản ÷ Số người thừa kế theo pháp luật) × 2/3
Lưu ý: cách đếm số người thừa kế theo pháp luật trong một vài tình huống đặc biệt (có người từ chối, có người không có quyền hưởng) còn có quan điểm khác nhau trong thực tiễn. Ví dụ dưới đây dùng trường hợp đơn giản, mọi người ở hàng thứ nhất đều còn sống và có quyền.
Ví dụ tính tay: di chúc cho hết một người
Ông Khang (nhân vật giả định) có tài sản riêng sau khi trừ nghĩa vụ là 1,8 tỷ đồng. Di chúc hợp pháp của ông để toàn bộ cho người con trai cả. Khi ông mất, gia đình gồm: vợ là bà Mai, mẹ ông, và ba người con: con trai cả 35 tuổi, con gái 30 tuổi khoẻ mạnh, con út 15 tuổi.
Bước 1: tính suất theo pháp luật. Hàng thứ nhất có 5 người: vợ, mẹ, ba con. Một suất = 1,8 tỷ ÷ 5 = 360 triệu.
Bước 2: tính phần tối thiểu. 360 triệu × 2/3 = 240 triệu.
Bước 3: xác định ai được bảo vệ. Bà Mai (vợ), mẹ ông Khang, con út (chưa thành niên): ba người. Con gái 30 tuổi khoẻ mạnh không thuộc nhóm. Con trai cả đã có tên trong di chúc.
Bước 4: chia.
| Người | Theo di chúc | Phần bắt buộc | Thực nhận |
|---|---|---|---|
| Con trai cả | 1,8 tỷ | không áp dụng | 1,8 tỷ − 720 triệu = 1,08 tỷ |
| Bà Mai (vợ) | 0 | 240 triệu | 240 triệu |
| Mẹ ông Khang | 0 | 240 triệu | 240 triệu |
| Con út, 15 tuổi | 0 | 240 triệu | 240 triệu |
| Con gái, 30 tuổi | 0 | không thuộc nhóm | 0 |
| Cộng | 1,8 tỷ |
Di chúc vẫn có hiệu lực, chỉ bị "cắt bớt" đủ để trả phần tối thiểu. Người con trai cả vẫn nhận nhiều nhất, đúng ý cha, nhưng không phải tất cả.
Khi di chúc cho nhiều người
Giả sử di chúc của ông Khang chia khác: 1,2 tỷ cho con trai cả và 600 triệu cho một quỹ từ thiện. Phần bắt buộc cần là 720 triệu. Phần này lấy từ những người hưởng theo di chúc. Thực tiễn thường trừ theo tỉ lệ phần mỗi người được di chúc cho, ở đây là 2 : 1.
| Người hưởng theo di chúc | Di chúc cho | Bị trừ (tỉ lệ 2 : 1) | Còn lại |
|---|---|---|---|
| Con trai cả | 1,2 tỷ | 480 triệu | 720 triệu |
| Quỹ từ thiện | 600 triệu | 240 triệu | 360 triệu |
Cách trừ tỉ lệ giữ nguyên "tỉ trọng ý muốn" giữa những người được di chúc nhắc tới. Nếu di chúc có tài sản cụ thể như "căn nhà cho con trai, sổ tiết kiệm cho quỹ", việc trừ phức tạp hơn vì phải định giá và có thể phải bù tiền. Đây là chỗ nên nhờ công chứng viên tính.
Khi di chúc cho ít hơn mức tối thiểu
Nếu di chúc cho bà Mai 100 triệu, bà vẫn được bù lên đủ 240 triệu. Phần tối thiểu là mức sàn, không phải khoản cộng thêm. Ngược lại, nếu di chúc cho bà 500 triệu thì bà nhận 500 triệu, không ai được viện quy định này để giảm phần của bà.
Các nước đặt giới hạn này thế nào
Gần như mọi hệ thống luật đều tìm cách cân bằng giữa tự do định đoạt và nghĩa vụ với gia đình, nhưng mức cân bằng rất khác nhau.
| Nơi | Cơ chế | Mức bảo vệ |
|---|---|---|
| Việt Nam | Người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc | 2/3 suất cho con chưa thành niên, cha mẹ, vợ chồng, con thành niên không có khả năng lao động |
| Pháp | Phần dự trữ cho con (réserve héréditaire) | Con cái giữ 1/2 di sản nếu có một con, 2/3 nếu hai con, 3/4 nếu ba con trở lên; chỉ phần còn lại được tự do định đoạt |
| Đức | Phần bắt buộc (Pflichtteil) | Bằng một nửa phần thừa kế theo pháp luật, trả bằng tiền |
| Anh, xứ Wales | Không có phần cố định | Gia đình và người phụ thuộc có thể xin toà cấp "khoản hợp lý" theo một đạo luật năm 1975 |
Việt Nam đứng ở giữa: nhóm được bảo vệ hẹp hơn Pháp (con thành niên khoẻ mạnh không có phần), nhưng mức bảo vệ là con số cụ thể chứ không để toà cân nhắc như Anh. Ưu điểm là tính trước được; nhược điểm là không xét hoàn cảnh: người mẹ giàu có vẫn được 2/3 suất như người mẹ nghèo.
Góc nhìn hôm nay: lập di chúc biết trước giới hạn
Người lập di chúc nên biết quy định này từ đầu, để di chúc không bị cắt ngoài ý muốn. Một cách làm hợp lý là tự tính phần tối thiểu cho những người được bảo vệ, chủ động để lại cho họ ít nhất mức đó, rồi mới định đoạt phần còn lại. Di chúc khi ấy vừa đúng ý, vừa không gây tranh chấp.
Với người thừa kế, điều nên nhớ là quyền này phải được nêu ra khi phân chia. Nếu các bên đã ký văn bản thoả thuận chia di sản mà bỏ qua phần của mình, việc đòi lại sau đó khó hơn nhiều. Trước khi ký bất kỳ giấy tờ nào, hãy đọc kỹ, và hỏi luật sư hoặc công chứng viên nếu gia đình có con nhỏ, cha mẹ già hoặc người khuyết tật.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, gồm con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con đã thành niên mà không có khả năng lao động của người lập di chúc. Họ vẫn được hưởng phần tối thiểu dù di chúc không cho hoặc cho ít, trừ khi từ chối nhận hoặc không có quyền hưởng di sản.
Hai phần ba suất thừa kế tính thế nào?
Giả định toàn bộ di sản chia theo pháp luật, lấy di sản chia cho số người ở hàng thừa kế thứ nhất để ra một suất, rồi nhân với 2/3. Ví dụ di sản 1,8 tỷ, có 5 người ở hàng thứ nhất: một suất 360 triệu, phần tối thiểu 240 triệu.
Di chúc không cho vợ thì vợ có được thừa kế không?
Có. Vợ hoặc chồng của người lập di chúc thuộc nhóm không phụ thuộc nội dung di chúc, được ít nhất hai phần ba suất theo pháp luật. Phần này được lấy bớt từ phần của những người hưởng theo di chúc.
Con đã trưởng thành có được hưởng phần bắt buộc không?
Chỉ khi người con đó không có khả năng lao động. Con đã thành niên và khoẻ mạnh không thuộc nhóm được bảo vệ, nên nếu di chúc không cho thì người con đó không có phần.
Phần bắt buộc lấy từ đâu khi di chúc đã cho hết?
Lấy bớt từ phần của những người được hưởng theo di chúc. Khi có nhiều người hưởng, thực tiễn thường trừ theo tỉ lệ phần mỗi người được cho. Trường hợp di chúc định đoạt tài sản cụ thể như nhà, đất nên nhờ công chứng viên hoặc luật sư tính.