Mua chung để được giá sỉ rồi chia lẻ thì cách đơn giản và phổ biến nhất là mỗi người trả số lượng mình lấy nhân giá sỉ, tức khoản tiết kiệm tự chia theo tỉ lệ số lượng. Khi khoản tiết kiệm chỉ có được nhờ đủ một ngưỡng (đủ 10 hộp, đơn trên 500.000 đồng mới miễn phí giao hàng), mỗi người đều cần thiết để chạm ngưỡng, nên chia đều khoản tiết kiệm cũng có lý. Chọn cách nào thì báo trước khi chốt đơn.
Ba kiểu "giá sỉ" thường gặp
Trước khi chia, xác định xem khoản rẻ hơn đến từ đâu, vì mỗi kiểu có cách chia hợp lý riêng:
| Kiểu | Ví dụ | Khoản tiết kiệm phụ thuộc vào |
|---|---|---|
| Giá theo đơn vị lớn | Bao gạo 25 kg rẻ hơn mua lẻ từng ký, thùng sữa rẻ hơn từng lốc | Số lượng mỗi người lấy |
| Giá theo bậc số lượng | 1–9 hộp 50.000 đồng/hộp, từ 10 hộp 42.000 đồng/hộp | Tổng số lượng có chạm bậc hay không |
| Ưu đãi theo ngưỡng đơn | Đơn từ 500.000 đồng miễn phí giao hàng hoặc giảm 50.000 | Tổng giá trị đơn có chạm ngưỡng hay không |
Kiểu thứ nhất gần như không cần bàn: ai lấy bao nhiêu trả bấy nhiêu theo giá sỉ. Hai kiểu sau thú vị hơn, vì khoản tiết kiệm sinh ra từ việc gộp đơn, không gắn với riêng ai.
Giá theo bậc: ví dụ mười hộp trà
Ba người văn phòng cùng thích một loại trà. Mua lẻ 50.000 đồng/hộp, từ 10 hộp giá 42.000 đồng/hộp. Hằng cần 4 hộp, Khánh 3 hộp, Quyên 3 hộp. Mua riêng, cả ba trả 10 × 50.000 = 500.000 đồng. Mua chung 10 hộp: 420.000 đồng. Tiết kiệm 80.000 đồng.
Cách 1: ai cũng trả giá sỉ (chia tiết kiệm theo số lượng)
Hằng 4 × 42.000 = 168.000, Khánh 126.000, Quyên 126.000. Hằng được tiết kiệm 32.000, Khánh và Quyên mỗi người 24.000.
Cách 2: chia đều khoản tiết kiệm
Mỗi người được bớt 80.000 ÷ 3 ≈ 26.667 đồng so với giá lẻ. Hằng trả 200.000 − 26.667 = 173.333, Khánh và Quyên mỗi người 150.000 − 26.667 = 123.333.
Lý lẽ cho cách 2 nằm ở câu hỏi: nếu thiếu một người thì sao? Thiếu Hằng, còn 6 hộp, không đủ 10. Thiếu Khánh hoặc Quyên, còn 7 hộp, cũng không đủ. Mỗi người đều là mắt xích không thể thiếu, nên ai cũng "góp công" như nhau vào khoản 80.000. Kinh tế học có hẳn một công cụ để tính kiểu đóng góp này, gọi là giá trị Shapley; trong ví dụ đơn giản này nó cho đúng kết quả chia đều.
Lý lẽ cho cách 1: đơn giản, ai cũng hiểu, và người lấy nhiều thì trả nhiều, được bớt nhiều là tự nhiên. Thực tế, cách 1 được dùng gần như mọi nơi vì dễ tính và không ai phải giải thích. Cách 2 hợp khi số lượng mỗi người chênh nhau lớn và người lấy ít cảm thấy mình đang "giúp" người lấy nhiều chạm ngưỡng.
Khi một người thừa ra
Giả sử thêm Long muốn 2 hộp, tổng 12. Giờ bỏ Long thì vẫn còn đúng 10 hộp, đủ bậc; bỏ Hằng còn 8, bỏ Khánh hoặc Quyên còn 9, đều không đủ. Long được hưởng giá sỉ mà không góp phần chạm ngưỡng, ba người kia vẫn là mắt xích. Muốn chia "theo đóng góp" thì phải tính trung bình qua mọi thứ tự gia nhập, phép tính dài hẳn lên. Đó là lý do người ta thường quay về cách 1 cho gọn: Long trả 2 × 42.000 = 84.000 như mọi người.
Ưu đãi theo ngưỡng đơn và phí giao hàng
Ba người gộp đơn online: Hằng 280.000, Khánh 150.000, Quyên 120.000. Tổng 550.000, vượt ngưỡng 500.000, được miễn phí giao hàng (thường 30.000 đồng) và giảm thêm 50.000 đồng.
- Giảm theo tỉ lệ giá trị: Hằng được 50.000 × 280/550 ≈ 25.455, Khánh 13.636, Quyên 10.909.
- Giảm đều: mỗi người 16.667.
Khoản miễn phí giao hàng chia theo đúng cách đã chọn cho khoản giảm, để cả hai ưu đãi đi cùng một nguyên tắc.
Không có ai một mình đạt ngưỡng, và bỏ bất kỳ ai thì đơn đều tụt dưới 500.000 (bỏ Quyên còn 430.000), nên lý lẽ chia đều ở đây cũng mạnh như ví dụ trà.
Còn khi đơn không được miễn phí giao hàng, phí giao 30.000 đồng có ba cách chia: đều (mỗi người 10.000), theo giá trị (Hằng chịu nhiều nhất), hoặc theo cân nặng – kích thước nếu có người mua đồ cồng kềnh. Với đồ ăn, đồ dùng nhỏ thì chia đều là gọn nhất; với một bao gạo và hai gói bánh thì chia theo cân nặng sát hơn.
Hàng chia không đều chất lượng
Một thùng xoài 10 kg, trái to trái nhỏ, trái chín trái xanh. Chia theo số trái thì người lấy trái to được lợi. Ba cách thường gặp:
- Chia theo cân: mỗi người lấy đủ số ký của mình, trả theo ký. Đơn giản và sòng phẳng về khối lượng.
- Luân phiên chọn: bốc thăm thứ tự, mỗi người lần lượt chọn một trái, vòng sau đảo thứ tự. Người chọn đầu vòng một sẽ chọn cuối vòng hai.
Cách thứ hai thuộc về lĩnh vực chia công bằng không ghen tị, có cả một nhánh lý thuyết riêng. Với thùng xoài, chia theo cân rồi cho mỗi người tự lấy một trái chín một trái xanh xen kẽ là đủ dùng.
Hàng dư, người bỏ đơn và người ứng tiền
Mua dư để đạt bậc
Nhóm cần 9 hộp mà bậc giá là 10. Mua 10 hộp vẫn rẻ hơn: 10 × 42.000 = 420.000 so với 9 × 50.000 = 450.000. Hộp thứ mười gần như được tặng. Ai giữ hộp dư thì trả phần của hộp đó (42.000), hoặc cả nhóm chia đều 420.000 rồi bốc thăm người giữ hộp dư.
Người bỏ đơn sau khi chốt
Đơn đã đặt theo giá bậc rồi một người rút, có hai khả năng: tìm người lấy thay, hoặc người rút chịu phần mình như đã đăng ký. Nên nói rõ từ lúc gom đơn: "chốt rồi thì không rút được".
Người gom đơn ứng tiền
Người đứng ra đặt hàng thường ứng toàn bộ tiền và chịu rủi ro hàng lỗi, giao thiếu. Thu tiền trước khi đặt, hoặc ít nhất ngay khi hàng về. Hàng lỗi thì xử lý chung: đổi trả được thì người gom đứng ra đổi, không đổi được thì thiệt hại chia theo tỉ lệ như khoản tiết kiệm.
Bảng so sánh các cách chia
| Cách | Hằng (4 hộp) | Khánh (3 hộp) | Quyên (3 hộp) | Hợp khi |
|---|---|---|---|---|
| Ai cũng trả giá sỉ | 168.000 | 126.000 | 126.000 | Mặc định, dễ hiểu |
| Chia đều khoản tiết kiệm | 173.333 | 123.333 | 123.333 | Số lượng chênh nhau nhiều |
| Không gộp đơn | 200.000 | 150.000 | 150.000 | Để so sánh |
Góc nhìn hôm nay: gom đơn trong tòa nhà, khu phố
Gom đơn mua chung gạo, trái cây, đồ khô trong nhóm cư dân hay nhóm văn phòng ngày càng phổ biến. Một bảng tính nhỏ với các cột: tên, số lượng, giá sỉ, thành tiền, đã chuyển hay chưa, là đủ để người gom không phải nhớ. Chốt hai điều trước khi đặt: khoản ưu đãi theo ngưỡng chia đều hay theo giá trị, và hạn chót rút đơn. Muốn hiểu sâu hơn về chuyện chia thành quả khi cùng góp, tìm đọc về giá trị Shapley, do nhà toán học Lloyd Shapley đưa ra năm 1953.
Câu hỏi thường gặp
Mua chung giá sỉ thì chia tiền thế nào?
Cách phổ biến nhất là mỗi người trả số lượng mình lấy nhân giá sỉ, khoản tiết kiệm tự chia theo tỉ lệ số lượng. Nếu giá sỉ chỉ có khi đủ một ngưỡng, có thể chia đều khoản tiết kiệm vì mỗi người đều cần thiết để chạm ngưỡng.
Phí giao hàng khi gộp đơn chia thế nào?
Đồ nhỏ, nhẹ thì chia đều là gọn nhất. Nếu có món cồng kềnh hoặc nặng hơn hẳn, chia theo cân nặng hoặc kích thước sát với chi phí thật hơn. Chia theo giá trị đơn cũng được, miễn thống nhất trước.
Ưu đãi giảm giá theo ngưỡng đơn nên chia cho ai?
Nếu không ai một mình đạt ngưỡng và bỏ ai đơn cũng tụt dưới ngưỡng, chia đều khoản giảm là hợp lý. Chia theo tỉ lệ giá trị đơn cũng phổ biến vì dễ hiểu.
Mua dư hàng để đạt giá sỉ có lợi không?
Thường có, khi tổng tiền mua đủ bậc vẫn thấp hơn mua đúng số cần ở giá lẻ. Ví dụ cần 9 hộp giá lẻ 50.000, mua 10 hộp giá 42.000 rẻ hơn 30.000 đồng. Người giữ phần dư trả phần đó theo giá sỉ.
Chia thùng trái cây trái to trái nhỏ thế nào cho công bằng?
Cách sòng phẳng nhất là chia theo cân. Nếu muốn công bằng cả về chất lượng, bốc thăm thứ tự rồi luân phiên chọn từng trái, vòng sau đảo thứ tự chọn.