Con trưởng hay chia đều: luật thừa kế qua các nền văn minh

Loài người đã thử gần như mọi cách chia gia tài: con trưởng nhận hết đất (nước Anh thời phong kiến), con trưởng nhận gấp đôi (luật Do Thái cổ), con trai gấp đôi con gái theo phần định sẵn (luật Hồi giáo), các con trai chia đều (Trung Hoa), mọi người con chia đều bất kể trai gái (Bộ luật Napoleon 1804, luật Việt Nam hiện nay). Mỗi cách phản ánh một lựa chọn: giữ khối tài sản nguyên vẹn qua các đời, hay chia cho công bằng giữa những người cùng thế hệ.

Bài này đi qua các hệ thống ấy theo góc của người thích con số: mỗi luật chia ra sao, khi các phần định sẵn cộng lại vượt quá một thì làm thế nào, và vì sao đại số học có một phần lịch sử gắn với bài toán thừa kế.

Con trưởng thừa kế: giữ đất nguyên khối

Quyền con trưởng (primogeniture) nghĩa là người con trai cả nhận toàn bộ hoặc phần lớn tài sản, nhất là đất. Ở nước Anh, sau cuộc chinh phục của người Norman năm 1066, chế độ này trở thành quy tắc cho đất phong kiến: nếu chủ đất mất không định đoạt khác, đất về tay con trai cả. Người vợ góa không thừa kế đất, nhưng có quyền hưởng hoa lợi trên một phần ba đất của chồng suốt đời, gọi là dower.

Logic của quyền con trưởng là logic của quyền lực: một thái ấp chia ba thì ba người đều yếu, giữ nguyên thì dòng họ giữ được vị thế. Các con thứ phải tự lập nghiệp bằng con đường khác, như binh nghiệp, tu viện, buôn bán. Nhiều sử gia cho rằng chính lớp con thứ không có đất này góp phần vào làn sóng phiêu lưu và khai phá của châu Âu.

Ở Anh, quyền con trưởng với đất khi chủ đất mất không có di chúc chỉ bị bãi bỏ bởi Đạo luật Quản lý Di sản năm 1925. Với ngai vàng, ưu tiên con trai trước con gái được bỏ bởi một đạo luật năm 2013, áp dụng cho những người sinh từ cuối năm 2011.

Phần gấp đôi của con trưởng: luật Do Thái cổ

Kinh Thánh Hebrew, trong sách Đệ Nhị Luật, quy định con trai đầu lòng được "phần gấp đôi". Đây là một bước ở giữa: con trưởng được ưu tiên, nhưng các con khác vẫn có phần.

Toán của phần gấp đôi rất gọn: nếu có n con trai, con trưởng tính là 2 phần, các con còn lại mỗi người 1 phần, tổng là n + 1 phần. Con trưởng nhận 2/(n + 1).

Càng đông con, lợi thế của con trưởng càng nhỏ dần, nhưng luôn bằng đúng hai lần mỗi người em. Theo luật Kinh Thánh, con gái chỉ thừa kế khi không có con trai; người vợ được bảo đảm qua giao ước hôn nhân chứ không qua thừa kế.

Phần định sẵn và bài toán vượt quá một: luật Hồi giáo

Luật thừa kế Hồi giáo dựa trên các câu trong chương An-Nisa của kinh Qur'an, quy định những phần cố định cho từng người thân: một nửa, một phần tư, một phần tám, hai phần ba, một phần ba, một phần sáu. Ví dụ, người vợ được một phần tám nếu người chồng có con, một phần tư nếu không có con; con trai nhận gấp đôi con gái.

Một gia đình giả định: di sản 120 đơn vị, người mất để lại vợ, hai con trai, một con gái. Vợ nhận 1/8 = 15. Phần còn lại 105 chia cho các con theo tỉ lệ 2 : 2 : 1, tức mỗi con trai 42, con gái 21.

Điều thú vị xảy ra khi các phần cố định cộng lại vượt quá 1. Truyền thống Hồi giáo kể về một ca nổi tiếng, gắn với tên Ali ibn Abi Talib: người mất để lại vợ, hai con gái, cha và mẹ. Theo các phần định sẵn: vợ 1/8, hai con gái 2/3, cha 1/6, mẹ 1/6.

Quy về mẫu số 24: vợ 3/24, hai con gái 16/24, cha 4/24, mẹ 4/24. Tổng 27/24, vượt quá một.

Lời giải, gọi là 'awl, là giữ nguyên tỉ lệ giữa các phần nhưng đổi mẫu số từ 24 thành 27. Người vợ nhận 3/27 = 1/9 thay vì 1/8. Theo câu chuyện được truyền lại, "phần tám của bà trở thành phần chín". Đó chính là phép chia theo tỉ lệ, cùng ý tưởng với cách chia tài sản của một doanh nghiệp phá sản cho các chủ nợ khi tài sản không đủ trả hết.

Độ phức tạp của các phép tính này là một lý do toán học ứng dụng phát triển mạnh ở thế giới Hồi giáo trung đại. Cuốn sách về al-jabr của al-Khwarizmi, viết ở Baghdad vào thế kỷ 9, mà từ đó có chữ "algebra" (đại số), dành hẳn một phần dài cho các bài toán thừa kế và di chúc.

Các con trai chia đều: Trung Hoa và Đông Á

Ở Trung Hoa thời đế chế, tập quán và luật pháp từ rất sớm theo hướng chia đều tài sản gia đình cho các con trai, gọi là phân gia. Con gái thường nhận phần qua của hồi môn khi lấy chồng. Hệ quả của việc chia đều qua nhiều đời là ruộng đất bị chia nhỏ dần, một đặc điểm mà các nhà sử học kinh tế hay so sánh với nước Anh.

Nhật Bản đi một con đường khác. Bộ luật Dân sự thời Minh Trị năm 1898 đặt ra chế độ gia đình "ie": người kế vị chức chủ hộ, thường là con trai trưởng, nhận phần lớn tài sản cùng trách nhiệm với dòng họ. Chế độ này bị bãi bỏ trong cuộc sửa đổi Bộ luật Dân sự năm 1947, thay bằng chia đều cho các con. Năm 2013, Toà án Tối cao Nhật Bản phán quyết rằng quy định cho con ngoài giá thú chỉ được một nửa phần của con trong giá thú là vi hiến, và luật được sửa ngay trong năm đó.

Đại Việt: con gái có phần, con trưởng giữ hương hoả

Luật thời Lê sơ, Quốc triều hình luật mà dân gian quen gọi là luật Hồng Đức, được các nhà nghiên cứu đánh giá cao vì cho con gái quyền thừa kế. Khi cha mẹ mất không để lại chúc thư, con trai và con gái được chia phần, trong đó một phần nhỏ, thường được dẫn là một phần hai mươi, dành làm ruộng hương hoả giao cho người con trưởng giữ việc thờ cúng.

Đến Hoàng Việt luật lệ thời Gia Long (ban hành năm 1815), luật mô phỏng nhiều theo luật nhà Thanh, và vị thế của con gái trong thừa kế mờ đi so với thời Lê. Chi tiết về chúc thư và hương hoả thời xưa là một đề tài riêng; ở đây chỉ ghi nhận rằng Việt Nam có một truyền thống thừa kế khá khác Trung Hoa ở điểm con gái có phần.

Mọi người con chia đều: từ La Mã đến Napoleon

Luật Mười Hai Bảng của La Mã, khoảng giữa thế kỷ 5 trước Công nguyên, đã có quy tắc: khi người chủ gia đình mất không di chúc, những người con còn dưới quyền của ông, cả trai lẫn gái, chia đều. Người La Mã cũng rất coi trọng di chúc, nên quy tắc chia đều chỉ là mặc định.

Bộ luật Dân sự Pháp năm 1804, thường gọi là Bộ luật Napoleon, biến chia đều thành nguyên tắc gần như bắt buộc: các con chia đều, và một phần lớn di sản được dành riêng cho con cái, cha mẹ không được tự do cho người khác. Người vợ góa trong bản năm 1804 lại đứng rất xa trong thứ tự thừa kế; quyền của họ chỉ được nâng dần qua nhiều lần sửa luật về sau. Bộ luật Napoleon ảnh hưởng tới luật dân sự của nhiều nước châu Âu, Mỹ Latinh và cả Việt Nam thời Pháp thuộc.

Một gia đình, nhiều luật: bảng so sánh

Cùng một gia đình giả định: di sản riêng 120 đơn vị, người mất để lại vợ, hai con trai, một con gái. Bảng dưới đây đơn giản hoá rất nhiều, chỉ để thấy tinh thần mỗi hệ thống.

Không bảng nào là "đúng". Mỗi hệ thống trả lời một câu hỏi khác: giữ của cho dòng họ, bảo vệ người vợ, công bằng giữa các con, hay tôn trọng ý người mất.

Góc nhìn hôm nay: xu hướng chung và cách tìm hiểu thêm

Qua hai thế kỷ gần đây, luật thừa kế ở hầu hết các nước đi cùng một hướng: bỏ ưu tiên con trưởng, bỏ phân biệt trai gái và con trong hay ngoài giá thú, tăng quyền của người vợ hoặc chồng còn sống. Luật Việt Nam hiện nay, với Bộ luật Dân sự 2015, nằm trong xu hướng đó: những người cùng hàng thừa kế chia đều, không phân biệt.

Người muốn đọc thêm có thể tìm bản dịch tiếng Việt của Quốc triều hình luật do các nhà nghiên cứu Viện Sử học thực hiện, hoặc các công trình về lịch sử pháp luật Việt Nam. Còn với việc chia di sản của chính gia đình mình hôm nay, chỉ luật hiện hành được áp dụng, và người nên hỏi là luật sư hoặc công chứng viên.