Lọc ảo là bước hệ thống xét tuyển chung loại bỏ các "suất đỗ ảo": một thí sinh đủ điểm nhiều ngành chỉ được giữ ở ngành có thứ tự nguyện vọng cao nhất, các nguyện vọng thấp hơn bị gạch đi để nhường chỗ cho người khác. Sau mỗi lần gạch, các ngành tính lại danh sách và điểm chuẩn, lặp nhiều vòng cho tới khi không còn ai đỗ hai nơi. Về bản chất toán học, đây là cùng một ý tưởng với thuật toán chấp nhận hoãn Gale–Shapley công bố năm 1962.
Vì sao lại có suất "ảo"
Hình dung thời chưa có hệ thống chung: mỗi trường tự xét hồ sơ của mình. Một em điểm cao nộp vào năm trường thì xuất hiện trong năm danh sách đỗ, trong khi cuối cùng em chỉ học một nơi. Bốn trường còn lại tưởng đã đủ người, công bố điểm chuẩn cao, rồi tới ngày nhập học thì vắng. Họ phải xét bổ sung nhiều đợt, thí sinh điểm vừa phải thì chờ đợi trong bất định.
Những suất "đỗ trên giấy" đó là suất ảo. Muốn xoá nó, cần một nơi nhìn thấy cùng lúc toàn bộ nguyện vọng của mọi thí sinh và kết quả xét của mọi ngành. Từ cuối thập niên 2010, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức việc này trên hệ thống chung: thí sinh đăng ký nguyện vọng có thứ tự, các trường gửi kết quả xét, hệ thống lọc.
Quy tắc chung của việc đăng ký nguyện vọng
Quy chế tuyển sinh thay đổi qua từng năm, nên phần này chỉ mô tả các nguyên tắc ổn định qua mấy mùa tuyển sinh gần đây (tính tới năm 2025). Trước khi đăng ký thật, hãy đọc quy chế tuyển sinh hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo và đề án tuyển sinh của từng trường.
- Thí sinh xếp các nguyện vọng theo thứ tự ưu tiên; nguyện vọng 1 là ưu tiên cao nhất.
- Mỗi thí sinh chỉ trúng tuyển một nguyện vọng: nguyện vọng cao nhất trong số những nguyện vọng đủ điều kiện.
- Đã đủ điều kiện ở một nguyện vọng thì các nguyện vọng xếp sau không được xét nữa, dù có đủ điểm.
- Trong một ngành, thí sinh được xếp hạng theo điểm xét của ngành đó (cộng ưu tiên theo quy chế); trường lấy từ trên xuống cho tới hết chỉ tiêu, điểm của người cuối cùng được nhận là điểm chuẩn.
- Khi nhiều người bằng điểm ở ranh giới, trường dùng tiêu chí phụ đã công bố trong đề án tuyển sinh.
Tính tay một ví dụ: bảy thí sinh, ba ngành
Ba ngành X, Y, Z, mỗi ngành chỉ tiêu 2. Bảy thí sinh, để dễ theo dõi ta cho mỗi người một điểm xét dùng chung cho cả ba ngành:
| Thí sinh | Điểm | Nguyện vọng theo thứ tự |
|---|---|---|
| Lan | 27,50 | X, Y |
| Minh | 26,00 | X, Z |
| Nga | 25,25 | X, Y, Z |
| Oanh | 24,50 | Y, Z |
| Phúc | 23,75 | X, Y, Z |
| Quân | 22,50 | Y, Z |
| Sơn | 21,00 | Z |
Vòng 1: xét như chưa lọc
Mỗi ngành nhìn mọi thí sinh có đặt mình ở bất kỳ vị trí nào.
- X có Lan, Minh, Nga, Phúc. Lấy 2 người cao nhất: Lan, Minh. Điểm chuẩn tạm 26,00.
- Y có Lan, Nga, Oanh, Phúc, Quân. Lấy Lan, Nga. Điểm chuẩn tạm 25,25.
- Z có Minh, Nga, Oanh, Phúc, Quân, Sơn. Lấy Minh, Nga. Điểm chuẩn tạm 25,25.
Lan đỗ cả X và Y, Minh đỗ cả X và Z, Nga đỗ cả Y và Z. Có ba suất ảo. Lọc: Lan đỗ nguyện vọng 1 nên bị gạch khỏi Y; Minh đỗ nguyện vọng 1 nên bị gạch khỏi Z; Nga đỗ Y (nguyện vọng 2) nên bị gạch khỏi Z.
Vòng 2
- Y còn Nga, Oanh, Phúc, Quân. Lấy Nga, Oanh. Điểm chuẩn hạ xuống 24,50.
- Z còn Oanh, Phúc, Quân, Sơn. Lấy Oanh, Phúc. Điểm chuẩn hạ xuống 23,75.
Oanh giờ đỗ Y (nguyện vọng 1) nên bị gạch khỏi Z.
Vòng 3
- Z còn Phúc, Quân, Sơn. Lấy Phúc, Quân. Điểm chuẩn 22,50.
Không còn ai đỗ hai nơi. Kết quả chính thức:
| Ngành | Trúng tuyển | Điểm chuẩn | Điểm chuẩn ở vòng 1 |
|---|---|---|---|
| X | Lan, Minh | 26,00 | 26,00 |
| Y | Nga, Oanh | 24,50 | 25,25 |
| Z | Phúc, Quân | 22,50 | 25,25 |
Sơn (21,00) trượt vì thấp hơn điểm chuẩn Z. Để ý cột cuối: nếu không lọc, ngành Z đã công bố 25,25, cao hơn thực tế gần 3 điểm. Đó đúng là cái giá của suất ảo.
Lọc ảo và thuật toán Gale–Shapley là một
Chạy lại ví dụ theo kiểu Gale–Shapley, thí sinh là bên đề nghị: vòng đầu ai cũng gửi hồ sơ vào nguyện vọng 1; ngành giữ tạm người điểm cao nhất trong chỉ tiêu, trả lại phần còn lại; ai bị trả thì gửi tiếp nguyện vọng sau.
- X nhận Lan, Minh, Nga, Phúc: giữ Lan, Minh, trả Nga, Phúc. Y giữ Oanh, Quân. Z giữ Sơn.
- Nga và Phúc gửi sang Y. Y có Oanh, Quân, Nga, Phúc: giữ Nga, Oanh, trả Quân, Phúc.
- Quân và Phúc gửi sang Z. Z có Sơn, Quân, Phúc: giữ Phúc, Quân, trả Sơn. Sơn hết nguyện vọng.
Kết quả trùng khớp từng người. Hai cách chạy đi ngược chiều nhau: lọc ảo bắt đầu từ chỗ "ai cũng đỗ mọi nơi" rồi gạch dần, điểm chuẩn chỉ đi xuống; Gale–Shapley bắt đầu từ nguyện vọng 1 rồi đẩy dần người xuống, điểm của người cuối danh sách mỗi ngành chỉ đi lên. Khi mọi ngành xếp thí sinh theo cùng một thang điểm như ví dụ này, chỉ có đúng một cách ghép ổn định, nên hai đường đi gặp nhau ở cùng một điểm. Trong thực tế mỗi ngành có tổ hợp và cách tính điểm riêng; khi đó lý thuyết cho phép có nhiều hơn một kết quả ổn định, và chi tiết cách vận hành phần mềm quyết định kết quả nào được chọn. Khác biệt này hiếm và thường rất nhỏ.
Tính chất quan trọng nhất: không ai bị oan
Kết quả sau lọc ảo bảo đảm một điều: không có thí sinh nào trúng ngành xếp sau trong khi đủ điểm chuẩn của một ngành xếp trước. Nói cách khác, nếu bạn không vào được ngành mình thích hơn, là vì mọi người đang ngồi đó đều có điểm xét cao hơn bạn ở ngành ấy. Các nhà kinh tế gọi đây là tính chất "không có ghen tị chính đáng", phiên bản xét tuyển của khái niệm ghép cặp ổn định.
Những hiểu lầm hay gặp
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Đặt ngành khó lên nguyện vọng 1 mà trượt thì nguyện vọng 2 sẽ khó hơn | Không. Ở nguyện vọng 2 bạn được xét bằng đúng điểm chuẩn của ngành đó như mọi người khác. Trong ví dụ, Nga trượt X nhưng vẫn vào Y với 25,25 điểm. |
| Đặt nhiều nguyện vọng làm "loãng" hồ sơ | Không. Nguyện vọng sau chỉ được xét khi các nguyện vọng trước không đủ điều kiện; chúng không kéo nguyện vọng trên xuống. |
| Đỗ nguyện vọng thấp thì vẫn có thể chọn lại nguyện vọng cao hơn | Ngược lại: đủ điều kiện nguyện vọng cao thì không được xét nguyện vọng thấp. Muốn học ngành nào hơn thì phải xếp ngành ấy lên trước. |
| Điểm chuẩn năm ngoái là mức sàn chắc chắn | Chỉ là tham khảo. Điểm chuẩn năm nay phụ thuộc phổ điểm, chỉ tiêu và nguyện vọng của chính lứa thí sinh năm nay. |
Cách xếp nguyện vọng cho hợp với thuật toán
- Xếp theo ý thích thật. Ngành bạn muốn học nhất đứng đầu, dù điểm chuẩn năm ngoái cao hơn điểm bạn dự kiến. Trượt nguyện vọng 1 không làm hại nguyện vọng 2.
- Không đặt ngành không muốn học lên trên ngành muốn học. Nếu Lan vì "chắc ăn" mà xếp Y lên trước X, Lan sẽ vào Y dù đủ điểm X. Thuật toán tôn trọng thứ tự bạn khai, kể cả khi bạn khai sai lòng mình.
- Có vài nguyện vọng "lưới an toàn" ở cuối. Đây là điểm duy nhất cần tính toán: chọn những ngành bạn vẫn sẵn lòng học mà điểm chuẩn thường thấp hơn điểm mình khá xa, phòng khi các ngành trên đều không đạt. Sơn trong ví dụ chỉ đặt một nguyện vọng nên hết đường.
- Đọc kỹ đề án từng trường: tổ hợp, cách quy đổi, điểm ưu tiên, tiêu chí phụ. Những thứ này thay đổi điểm xét của bạn ở từng ngành, tức thay đổi vị trí của bạn trong mỗi danh sách.
Góc nhìn hôm nay
Lọc ảo là một trong những ứng dụng quy mô lớn nhất của lý thuyết ghép cặp ở Việt Nam: hàng trăm nghìn thí sinh, hàng triệu nguyện vọng, xử lý trong vài ngày. Mỗi mùa tuyển sinh, Bộ Giáo dục và Đào tạo và các trường đều có tài liệu hướng dẫn, lịch lọc ảo và giải đáp; đó là nguồn chính thức duy nhất nên dựa vào khi đăng ký. Ai muốn hiểu phần toán có thể tự dựng một bảng như ví dụ trên với năm, sáu người bạn, thử đổi thứ tự nguyện vọng của một người và xem kết quả thay đổi thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Lọc ảo trong xét tuyển đại học là gì?
Là bước hệ thống chung loại bỏ việc một thí sinh đỗ nhiều ngành cùng lúc. Thí sinh chỉ được giữ ở nguyện vọng cao nhất mình đủ điều kiện, các nguyện vọng thấp hơn bị gạch để nhường chỗ, rồi các ngành tính lại điểm chuẩn, lặp tới khi không còn ai đỗ hai nơi.
Lọc ảo diễn ra mấy vòng?
Không cố định; hệ thống lặp tới khi danh sách các ngành không đổi nữa. Trong ví dụ bảy thí sinh ở trên cần ba vòng; với dữ liệu cả nước, các vòng chạy liên tục trong lịch lọc ảo do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố.
Trượt nguyện vọng 1 có bị bất lợi ở nguyện vọng 2 không?
Không. Ở nguyện vọng 2 bạn được xét cùng điểm chuẩn như mọi thí sinh khác của ngành đó. Thứ tự nguyện vọng chỉ quyết định ngành nào được xét trước, không làm thay đổi điểm xét theo quy chế các năm gần đây.
Vì sao điểm chuẩn thường thấp hơn điểm chuẩn dự kiến ban đầu?
Vì lúc đầu danh sách mỗi ngành còn chứa những người sẽ đỗ nguyện vọng cao hơn ở nơi khác. Khi họ bị lọc đi, chỗ trống được lấp bởi người điểm thấp hơn, nên điểm chuẩn hạ xuống cho tới khi ổn định.
Lọc ảo có giống thuật toán Gale–Shapley không?
Cùng một ý tưởng. Gale–Shapley để thí sinh gửi hồ sơ theo thứ tự nguyện vọng và ngành giữ tạm người tốt nhất; lọc ảo đi chiều ngược lại, bắt đầu từ việc ai cũng đỗ mọi nơi rồi gạch dần. Khi các ngành xếp hạng cùng một thang điểm, hai cách cho cùng một kết quả.