Có nên đặt trường "chắc đỗ" lên nguyện vọng 1 cho an toàn? Câu trả lời phụ thuộc vào luật xét. Với cơ chế Boston (xét nguyện vọng 1 cho tất cả trước, chốt luôn, rồi mới xét nguyện vọng 2 với chỗ còn lại), khai thật có thể khiến bạn thiệt và người tính toán khéo được lợi. Với cơ chế chấp nhận hoãn (thuật toán Gale–Shapley, nền của lọc ảo), khai thật là cách tốt nhất, không chiến thuật nào làm bạn khá hơn. Khác biệt này từng khiến thành phố Boston của Mỹ phải bỏ hẳn luật xét cũ năm 2005.
Hai luật xét, một khác biệt nhỏ mà quyết định
Cả hai cơ chế đều nhận cùng một thứ: mỗi học sinh nộp danh sách trường xếp theo thứ tự, mỗi trường có chỉ tiêu và thứ tự ưu tiên học sinh (theo điểm, theo khu vực cư trú, theo bốc thăm…). Khác nhau ở chỗ trường chốt ngay hay giữ tạm.
| Cơ chế Boston (chấp nhận ngay) | Chấp nhận hoãn (Gale–Shapley) | |
|---|---|---|
| Vòng 1 | Xét nguyện vọng 1 của mọi người, nhận theo ưu tiên tới hết chỉ tiêu, chốt luôn | Xét nguyện vọng 1, giữ tạm người ưu tiên cao nhất trong chỉ tiêu |
| Vòng sau | Người chưa có chỗ xét tiếp nguyện vọng 2, chỉ với chỗ còn trống | Người bị trả về xét nguyện vọng tiếp; trường so người mới với người đang giữ, có thể thay người |
| Hệ quả | Đặt trường nào ở vị trí 1 có lợi thế lớn ở trường đó | Vị trí nguyện vọng không ảnh hưởng thứ hạng của bạn ở trường |
Tên "cơ chế Boston" đến từ việc các nhà nghiên cứu Atila Abdulkadiroğlu và Tayfun Sönmez phân tích luật phân trường của Boston trong một bài báo năm 2003; thực ra rất nhiều nơi dùng luật này hoặc biến thể của nó.
Tính tay: ai thiệt khi khai thật
Ba trường A, B, C, mỗi trường còn một chỗ. Ba học sinh xếp ưu tiên theo điểm, trường nào cũng dùng cùng điểm này: Hà 9, Khoa 8, Linh 7. Nguyện vọng thật:
- Hà: A, B, C
- Khoa: A, B, C
- Linh: B, A, C
Cơ chế Boston, mọi người khai thật
- Vòng 1: A nhận hồ sơ nguyện vọng 1 của Hà và Khoa, lấy Hà (điểm cao hơn), chốt. B nhận Linh, chốt.
- Vòng 2: Khoa xét nguyện vọng 2 là B, nhưng B đã hết chỗ.
- Vòng 3: Khoa vào C.
Kết quả: Hà–A, Linh–B, Khoa–C. Khoa điểm cao hơn Linh, cũng thích B hơn C, mà lại mất B vào tay Linh chỉ vì Linh đặt B lên đầu còn Khoa thì không.
Cơ chế Boston, Khoa tính toán
Nếu Khoa đoán được mình không địch nổi Hà ở A, Khoa sẽ khai B lên nguyện vọng 1. Vòng 1: A lấy Hà; B nhận Khoa và Linh, lấy Khoa (8 điểm), chốt. Linh trượt B, sang A thì A đã chốt Hà, cuối cùng vào C. Khoa được B nhờ khai sai lòng mình, và Linh chịu thiệt.
Chấp nhận hoãn, mọi người khai thật
- Vòng 1: A giữ tạm Hà, trả Khoa. B giữ tạm Linh.
- Vòng 2: Khoa gửi sang B. B có Linh và Khoa, thích Khoa hơn: giữ Khoa, trả Linh.
- Vòng 3: Linh gửi sang A, A đang giữ Hà điểm cao hơn, trả Linh. Linh sang C.
Kết quả: Hà–A, Khoa–B, Linh–C. Đúng như khi Khoa tính toán ở cơ chế Boston, nhưng Khoa không cần tính gì cả. Khoa chỉ việc khai thật.
| Tình huống | Hà | Khoa | Linh | Số người được nguyện vọng 1 (theo danh sách nộp) |
|---|---|---|---|---|
| Boston, khai thật | A | C | B | 2 |
| Boston, Khoa tính toán | A | B | C | 2 |
| Chấp nhận hoãn, khai thật | A | B | C | 1 |
Cột cuối là cái bẫy thống kê. Cơ chế Boston luôn báo cáo được nhiều người "đỗ nguyện vọng 1" hơn, nhưng đó là nguyện vọng 1 đã khai, không phải nguyện vọng 1 thật. Khi người ta khai theo chiến thuật, con số này nói rất ít về việc học sinh có hài lòng hay không.
Ai chịu thiệt trong thế giới cơ chế Boston
Không phải ai cũng tính toán được như Khoa. Muốn chơi chiến thuật, cần biết trường nào "hot", điểm chuẩn năm trước, người khác sẽ khai gì. Gia đình có thông tin, có người tư vấn thì tính được; gia đình bận rộn, ít thông tin thì khai thật và rơi vào vị trí của Khoa ở kịch bản đầu.
Parag Pathak và Tayfun Sönmez phân tích tình huống này trong một bài báo năm 2008, chia người tham gia thành nhóm "khai thật" và nhóm "tính toán", chứng minh nhóm tính toán được lợi trên lưng nhóm khai thật. Dữ liệu Boston cũng cho thấy có những gia đình đặt một trường quá "hot" lên đầu, trượt, rồi tới vòng sau thì các trường họ muốn đều đã kín. Đây chính là lý do đạo đức khiến Boston đổi luật: một hệ thống công lập không nên thưởng cho người giỏi đoán và phạt người thật thà.
Boston năm 2005 và các nơi khác
Năm 2005, ủy ban trường học Boston quyết định thay luật cũ bằng cơ chế chấp nhận hoãn, sau quá trình tham vấn có sự tham gia của nhóm Abdulkadiroğlu, Pathak, Roth và Sönmez. Anh quốc, trong bộ quy tắc tuyển sinh trường học ban hành năm 2007, cấm các trường dùng tiêu chí "ai đặt trường lên đầu thì được ưu tiên", vì nó tạo ra đúng loại áp lực chiến thuật này. Nhiều thành phố khác đi theo hướng tương tự trong những năm sau.
Liên hệ với Việt Nam
Người Việt từng quen với logic kiểu Boston. Thời xét tuyển đại học chia làm các đợt nguyện vọng 1, 2, 3 nối tiếp nhau, trường thường lấp gần đủ chỉ tiêu bằng nguyện vọng 1, các đợt sau chỉ còn chỗ thừa. Thí sinh vì vậy phải cân nhắc kỹ chuyện "nộp nguyện vọng 1 vào đâu cho chắc". Hệ thống lọc ảo chung theo thứ tự nguyện vọng các năm gần đây hoạt động theo tinh thần chấp nhận hoãn: thứ tự nguyện vọng chỉ quyết định ngành nào được xét trước, không làm thay đổi điểm xét của bạn ở từng ngành.
Ở kỳ tuyển sinh lớp 10 công lập, nhiều địa phương có luật riêng. Chẳng hạn, TP.HCM nhiều năm công bố điểm chuẩn riêng cho nguyện vọng 1, 2, 3 của mỗi trường, thường mức sau cao hơn mức trước. Đây là một dạng "phạt mềm" cho việc không đặt trường lên đầu, nằm giữa cơ chế Boston và chấp nhận hoãn: thứ tự khai vẫn ảnh hưởng tới cơ hội ở từng trường, nên phụ huynh có lý do để cân nhắc chiến thuật. Quy định có thể đổi qua từng năm, nên luôn đọc kế hoạch tuyển sinh hiện hành của Sở Giáo dục và Đào tạo nơi mình ở.
Chấp nhận hoãn có hoàn toàn miễn chiến thuật không
Gần như, với hai lưu ý thực tế.
- Danh sách bị giới hạn độ dài. Nếu chỉ được khai, ví dụ, 3 nguyện vọng, bạn phải chọn 3 trường nào trong số 10 trường mình thích, và chọn sao cho có ít nhất một trường đủ chắc. Guillaume Haeringer và Flip Klijn (2009) chứng minh khi danh sách bị giới hạn, chấp nhận hoãn mất tính miễn chiến thuật hoàn toàn. Tuy vậy, thứ tự giữa các trường đã chọn vẫn nên là thứ tự thật.
- Không tính được cường độ. Một số nhà kinh tế, như Abdulkadiroğlu, Yeon-Koo Che và Yosuke Yasuda (2011), chỉ ra rằng khi học sinh có cùng thứ hạng ưu tiên và phải bốc thăm, cơ chế Boston cho phép người "rất rất muốn" một trường thể hiện điều đó bằng cách đặt nó lên đầu, điều chấp nhận hoãn bỏ qua. Đây là tranh luận học thuật còn tiếp diễn, nhưng đa số nơi thực tế vẫn chọn chấp nhận hoãn vì tính minh bạch.
Góc nhìn hôm nay: tự kiểm luật mình đang gặp
Trước khi đặt nguyện vọng ở bất kỳ hệ thống nào (đại học, lớp 10, ký túc xá, nơi thực tập), hỏi đúng một câu: "Nếu tôi trượt nguyện vọng 1, ở nguyện vọng 2 tôi có bị xét khác người đặt trường đó lên đầu không?"
- Câu trả lời là không: hệ thống kiểu chấp nhận hoãn. Xếp theo ý thích thật, thêm vài lựa chọn an toàn ở cuối.
- Câu trả lời là có (chỗ đã chốt cho người nguyện vọng 1, hoặc điểm chuẩn nguyện vọng 2 cao hơn): hệ thống có yếu tố Boston. Lúc đó cần cân nhắc khả năng đỗ thật sự trước khi đặt trường nào lên đầu.
Người muốn đọc thêm có thể tìm bài "School Choice: A Mechanism Design Approach" (Abdulkadiroğlu và Sönmez, 2003) và chương về trường học trong "Who Gets What — and Why" của Alvin Roth.
Câu hỏi thường gặp
Cơ chế Boston là gì?
Là luật phân trường xét nguyện vọng 1 của tất cả học sinh trước và chốt luôn, sau đó mới xét nguyện vọng 2 với những chỗ còn trống, rồi nguyện vọng 3. Vì chỗ bị chốt sớm, đặt trường nào lên đầu là lợi thế lớn ở trường đó, nên học sinh có động cơ khai nguyện vọng theo chiến thuật.
Vì sao Boston bỏ cơ chế Boston?
Năm 2005, Boston chuyển sang cơ chế chấp nhận hoãn vì luật cũ thưởng cho gia đình biết tính toán và phạt gia đình khai thật. Với chấp nhận hoãn, khai đúng ý thích là cách tốt nhất, nên ai cũng an toàn khi nói thật.
Có nên đặt trường chắc đỗ lên nguyện vọng 1 không?
Nếu hệ thống xét theo kiểu chấp nhận hoãn như lọc ảo đại học các năm gần đây thì không nên: hãy đặt ngành mình thích nhất lên đầu, trường chắc đỗ để ở cuối. Nếu hệ thống chốt chỗ cho nguyện vọng 1 hoặc đặt điểm chuẩn nguyện vọng 2 cao hơn thì cần cân nhắc khả năng đỗ trước.
Chấp nhận hoãn khác cơ chế Boston thế nào?
Boston chốt ngay người được nhận ở mỗi vòng, chấp nhận hoãn chỉ giữ tạm và có thể thay bằng người ưu tiên cao hơn đến ở vòng sau. Nhờ đó, ở chấp nhận hoãn vị trí nguyện vọng không ảnh hưởng thứ hạng của bạn ở trường.
Vì sao cơ chế Boston có nhiều người đỗ nguyện vọng 1 hơn?
Vì con số đó tính theo nguyện vọng đã khai, mà ở cơ chế Boston nhiều người khai trường chắc đỗ lên đầu thay vì trường mình thích nhất. Tỷ lệ đỗ nguyện vọng 1 cao vì thế không có nghĩa là học sinh hài lòng hơn.