Chia lợi nhuận khi nhóm vừa góp tiền vừa góp công có bốn cách phổ biến: chia theo tỉ lệ vốn, trả công trước rồi chia phần còn lại theo vốn, quy công ra vốn để chia chung, hoặc ước lượng đóng góp biên của từng người theo giá trị Shapley. Không cách nào đúng cho mọi nhóm, nhưng cách nào cũng cho con số tính tay được, và nhóm nào chọn trước, ghi ra giấy trước khi có lãi thì ít cãi nhau nhất. Bài này dùng một ví dụ quán cà phê để so bốn cách trên cùng một bảng.
Ví dụ: ba người bạn mở quán cà phê
Ba người bạn ở Huế mở một quán cà phê nhỏ:
- Anh góp 300 triệu tiền mặt, không tham gia điều hành.
- Bảo góp 100 triệu và đứng quán toàn thời gian, lo nhân viên, nhập hàng.
- Châu không góp tiền, nhưng thiết kế quán, xây thực đơn và lo trang mạng xã hội từ đầu.
Sau năm đầu, quán lãi 240 triệu, tính trước khi trả bất kỳ khoản công nào cho ba người. Chia thế nào?
Đây là tình huống mà mỗi người đều có lý: Anh nói "không có 300 triệu của tôi thì không có quán". Bảo nói "tôi đứng quán 12 tháng, không lương". Châu nói "khách đến vì không gian và thực đơn tôi làm". Ba lời đều đúng một phần. Vấn đề là quy chúng về cùng một đơn vị.
Cách 1: chia theo tỉ lệ vốn tiền
Tổng vốn tiền 400 triệu, Anh 75%, Bảo 25%, Châu 0%. Lợi nhuận 240 triệu chia ra Anh 180, Bảo 60, Châu 0.
Cách này đơn giản và là mặc định trong nhiều loại hình công ty: khi không có thoả thuận khác, lợi nhuận và quyền biểu quyết thường đi theo phần vốn góp. Nhưng ở đây nó rõ ràng bỏ quên công sức của Bảo và Châu. Một năm đứng quán không lương của Bảo chỉ được tính như 100 triệu tiền, còn Châu không được gì. Cách này chỉ hợp khi mọi người cùng góp công ngang nhau, hoặc khi người góp công đã được trả lương đầy đủ.
Cách 2: trả công theo giá thị trường, rồi chia phần còn lại theo vốn
Đây là cách được nhiều người làm kinh doanh khuyên nhất. Coi công sức là một khoản chi phí, trả theo giá thị trường, như thể thuê người ngoài:
- Bảo làm quản lý quán toàn thời gian, giá thị trường giả sử 8 triệu một tháng, cả năm 96 triệu.
- Châu làm thiết kế và thực đơn, nếu thuê ngoài trọn gói giả sử 24 triệu.
Lợi nhuận sau khi trả công: 240 − 96 − 24 = 120 triệu. Chia theo vốn tiền 3 : 1: Anh 90, Bảo 30.
| Người | Tiền công | Lợi nhuận theo vốn | Tổng |
|---|---|---|---|
| Anh | 0 | 90 | 90 |
| Bảo | 96 | 30 | 126 |
| Châu | 24 | 0 | 24 |
Ưu điểm: tách rõ hai vai trò, người làm và người góp vốn. Nếu sau này Bảo nghỉ, quán thuê người khác với giá 8 triệu, phần lợi nhuận của các bên không đổi. Nhược điểm: "giá thị trường" của công sức khó đo, đặc biệt với việc sáng tạo như của Châu. Và cách này coi Châu như người làm thuê một lần, dù thiết kế của Châu có thể kéo khách suốt nhiều năm.
Cách 3: quy công ra vốn, chia chung một chiếc bánh
Thay vì trả công bằng tiền, quy công thành phần góp vốn. Đây là tinh thần của các mô hình chia cổ phần động, nổi tiếng nhất là mô hình Slicing Pie do Mike Moyer đề xuất trong sách cùng tên: mỗi đóng góp (tiền, thời gian, ý tưởng, thiết bị, quan hệ) được ghi lại theo giá thị trường, công sức không được trả lương thì được tính thành phần góp. Trong mô hình của Moyer, tiền mặt được nhân hệ số cao hơn công sức, vì tiền mặt là thứ khan hiếm và rủi ro hơn với một doanh nghiệp mới.
Áp dụng đơn giản, không nhân hệ số: Anh góp 300, Bảo góp 100 + 96 = 196, Châu góp 24. Tổng 520. Tỉ lệ: Anh 57,7%, Bảo 37,7%, Châu 4,6%. Lợi nhuận 240 chia ra Anh khoảng 138, Bảo khoảng 90, Châu khoảng 11 (đã làm tròn).
Điểm mạnh: phần của mỗi người tự điều chỉnh theo thời gian. Năm thứ hai Bảo tiếp tục đứng quán không lương thì phần của Bảo tiếp tục tăng. Điểm yếu: cổ phần thay đổi liên tục, cần sổ ghi chép minh bạch và sự đồng thuận về giá từng loại đóng góp. Và phải có thoả thuận về lúc nào thì "đóng băng" tỉ lệ.
Cách 4: giá trị Shapley, đo đóng góp biên
Ba cách trên đều chia theo đầu vào. Giá trị Shapley chia theo kết quả: mỗi người làm lợi nhuận tăng thêm bao nhiêu khi tham gia. Muốn tính, nhóm phải ước lượng mỗi nhóm con làm ra bao nhiêu nếu thiếu người còn lại. Giả sử ba người ngồi với nhau và thống nhất các ước lượng sau (triệu đồng một năm):
| Ai làm | Lợi nhuận ước lượng | Lý do |
|---|---|---|
| Anh một mình | 20 | Thuê người mở quán bình thường, lãi mỏng |
| Bảo một mình | 10 | Vốn ít, quán rất nhỏ |
| Châu một mình | 0 | Không có vốn mở quán |
| Anh + Bảo | 150 | Đủ vốn, có người đứng quán tận tâm |
| Anh + Châu | 60 | Quán đẹp nhưng thuê quản lý ngoài |
| Bảo + Châu | 30 | Đẹp, tận tâm, nhưng thiếu vốn |
| Cả ba | 240 | Kết quả thực tế |
Lập sáu thứ tự gia nhập và ghi đóng góp biên của từng người. Ví dụ thứ tự Anh → Bảo → Châu: Anh góp 20, Bảo góp 150 − 20 = 130, Châu góp 240 − 150 = 90. Làm đủ sáu thứ tự, cộng theo cột rồi chia 6:
| Thứ tự | Anh | Bảo | Châu |
|---|---|---|---|
| Anh → Bảo → Châu | 20 | 130 | 90 |
| Anh → Châu → Bảo | 20 | 180 | 40 |
| Bảo → Anh → Châu | 140 | 10 | 90 |
| Bảo → Châu → Anh | 210 | 10 | 20 |
| Châu → Anh → Bảo | 60 | 180 | 0 |
| Châu → Bảo → Anh | 210 | 30 | 0 |
| Trung bình | 110 | 90 | 40 |
Anh 110, Bảo 90, Châu 40. Châu nhận nhiều hơn hẳn ba cách trước, vì theo ước lượng của nhóm, có Châu thì quán lãi thêm đáng kể ở mọi cấu hình.
Bảng so sánh bốn cách
| Cách chia 240 triệu | Anh | Bảo | Châu | Hợp khi |
|---|---|---|---|---|
| 1. Theo vốn tiền | 180 | 60 | 0 | Mọi người góp công như nhau hoặc đã có lương |
| 2. Trả công rồi chia theo vốn | 90 | 126 | 24 | Công sức đo được bằng giá thị trường |
| 3. Quy công ra vốn | 138 | 90 | 11 | Giai đoạn đầu, chưa ai nhận lương |
| 4. Giá trị Shapley | 110 | 90 | 40 | Nhóm ước lượng được giá trị các nhóm con |
Cùng một quán, cùng một con số lãi, phần của Anh dao động từ 90 đến 180 triệu, của Châu từ 0 đến 40. Không có cách nào "đúng về toán". Chọn cách nào là chọn nhóm coi trọng điều gì: rủi ro tiền bạc, thời gian, hay tác động lên kết quả. Điều quan trọng là chọn trước, khi chưa ai biết lãi bao nhiêu.
Những chuyện hay vỡ nhóm và cách lường trước
Lỗ thì chia thế nào
Nhiều nhóm chỉ bàn chia lãi. Khi quán lỗ, câu hỏi ngược lại xuất hiện: Châu không góp tiền thì có phải chịu lỗ không, Bảo đã mất một năm công thì có phải bù thêm tiền không. Thoả thuận cần ghi cả hai chiều.
Một người rút giữa chừng
Nếu Bảo nghỉ sau sáu tháng, Bảo giữ bao nhiêu phần? Các công ty khởi nghiệp hay dùng cơ chế nhận phần theo lộ trình (vesting): phần góp bằng công chỉ được ghi nhận dần theo thời gian làm thực tế, rút sớm thì chỉ giữ phần đã tích luỹ.
Ý tưởng ban đầu đáng bao nhiêu
Người nghĩ ra ý tưởng thường đòi phần lớn. Kinh nghiệm chung là ý tưởng chưa thực hiện có giá trị thấp hơn người ta nghĩ; giá trị đến từ việc làm. Các mô hình chia động thường chỉ tính ý tưởng khi nó được chuyển thành sản phẩm cụ thể.
Ghi ra giấy
Với Bộ luật Dân sự 2015, các bên có thể lập hợp đồng hợp tác mà không cần thành lập doanh nghiệp; nếu đăng ký công ty thì Luật Doanh nghiệp 2020 điều chỉnh, và tỉ lệ vốn góp ghi trong điều lệ có hệ quả pháp lý. Nên nhờ luật sư hoặc người có chuyên môn soạn thoả thuận, đặc biệt các điều khoản về góp công, chịu lỗ và rút vốn. Bài này không phải tư vấn đầu tư hay pháp lý.
Góc nhìn hôm nay: một buổi họp ba mươi phút trước khi khai trương
- Mỗi người ghi ra mình góp gì: tiền, thời gian mỗi tuần, kỹ năng, tài sản, quan hệ.
- Thống nhất giá thị trường cho từng loại công sức, hoặc thống nhất rằng sẽ quy công ra vốn.
- Thử tính bốn cách trên bảng tính với vài kịch bản lãi và lỗ. Xem cách nào cả nhóm thấy chấp nhận được ở mọi kịch bản.
- Ghi lại: cách chia lãi, chia lỗ, lúc nào xem lại tỉ lệ, người rút đi được giữ gì.
Bước 3 là bước nhiều nhóm bỏ qua nhất, và cũng là bước làm lộ ra bất đồng sớm nhất, khi bất đồng còn rẻ.
Câu hỏi thường gặp
Người góp vốn và người góp công chia lợi nhuận thế nào?
Cách phổ biến là trả công cho người góp công theo giá thị trường như một khoản chi phí, rồi chia phần lợi nhuận còn lại theo tỉ lệ vốn tiền. Cách khác là quy công ra vốn rồi chia chung. Quan trọng nhất là thống nhất và ghi thành văn bản trước khi có lãi.
Góp công không góp vốn có được chia lợi nhuận không?
Có, nếu các bên thoả thuận như vậy. Người góp công có thể nhận lương, nhận phần lợi nhuận, hoặc được tính công thành phần góp vốn. Cách nào cũng cần ghi rõ trong hợp đồng hợp tác hoặc điều lệ, nên nhờ luật sư soạn.
Slicing Pie là gì?
Slicing Pie là mô hình chia cổ phần động do Mike Moyer đề xuất cho doanh nghiệp mới. Mọi đóng góp không được trả công (tiền, thời gian, thiết bị) được ghi lại theo giá thị trường và cộng dồn, tỉ lệ sở hữu bằng tỉ lệ đóng góp tích luỹ. Tiền mặt được nhân hệ số cao hơn công sức.
Dùng giá trị Shapley chia lợi nhuận nhóm được không?
Được, nếu nhóm ước lượng được lợi nhuận của từng nhóm con, ví dụ quán sẽ lãi bao nhiêu nếu thiếu một người. Giá trị Shapley lấy trung bình đóng góp biên của mỗi người trên mọi thứ tự gia nhập. Kết quả chỉ đáng tin bằng các ước lượng đầu vào.
Nhóm góp vốn nên ghi những gì vào thoả thuận?
Ít nhất gồm: ai góp gì và định giá ra sao, cách chia lãi, cách chịu lỗ, ai điều hành và có lương không, khi nào xem lại tỉ lệ, người rút đi được giữ phần nào. Nên nhờ luật sư hoặc công chứng để thoả thuận có giá trị rõ ràng.